Τι πραγματικά βοηθά πριν η παραβατικότητα γίνει ταυτότητα

Μοιραστείτε το άρθρο:

Η παραβατική συμπεριφορά στην εφηβεία δεν παγιώνεται από τη μία μέρα στην άλλη. Πριν γίνει ταυτότητα, προηγείται συνήθως μια μακρά περίοδος αποσύνδεσης: από το σχολείο, από την οικογένεια, από θεσμούς, από οποιαδήποτε αίσθηση πορείας. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει και ένα κρίσιμο παράθυρο παρέμβασης, όπου η πορεία μπορεί ακόμη να αναστραφεί.

Το πρώτο στοιχείο που βοηθά ουσιαστικά είναι η έγκαιρη αναγνώριση χωρίς στιγματισμό. Όταν τα πρώτα σημάδια απορρύθμισης — επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις, σχολική απόσυρση, επιθετικότητα — αντιμετωπίζονται είτε με αδιαφορία είτε με υπερβολική τιμωρία, το μήνυμα που λαμβάνει ο έφηβος είναι ότι δεν υπάρχει χώρος διόρθωσης. Αντίθετα, η έγκαιρη παρέμβαση που αναγνωρίζει τη δυσκολία χωρίς να ορίζει το άτομο ως «πρόβλημα» λειτουργεί προστατευτικά (Farrington, 2005).

Δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι η αποκατάσταση δομής. Οι έφηβοι που βρίσκονται σε παραβατική τροχιά δεν στερούνται ορίων· συχνά στερούνται προβλέψιμων πλαισίων. Δομή σημαίνει σαφή ωράρια, ρόλους, προσδοκίες και συνέπειες που εφαρμόζονται με συνέπεια. Όπως δείχνουν μελέτες στην αναπτυξιακή ψυχολογία, η προβλεψιμότητα μειώνει την παρορμητικότητα και ενισχύει τη δυνατότητα αυτορρύθμισης (Steinberg, 2014).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η δομημένη δραστηριότητα. Οργανωμένος αθλητισμός, τεχνικές ή καλλιτεχνικές δραστηριότητες και πλαίσια με σαφή στόχο και καθοδήγηση ενηλίκων λειτουργούν ως ισχυροί προστατευτικοί παράγοντες. Δεν λειτουργούν επειδή «κρατούν το παιδί απασχολημένο», αλλά επειδή προσφέρουν ρόλο, ένταξη και εμπειρία προσπάθειας με νόημα. Έρευνες δείχνουν ότι η συμμετοχή σε τέτοια πλαίσια μειώνει σημαντικά την πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Eccles & Barber, 1999).

Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η σχέση με τουλάχιστον έναν σταθερό ενήλικα. Δεν χρειάζεται να είναι γονέας. Μπορεί να είναι εκπαιδευτικός, προπονητής, μέντορας. Η παρουσία ενός ενήλικα που αντέχει τη σύγκρουση, θέτει όρια και δεν αποσύρεται συναισθηματικά αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς παράγοντες αποκατάστασης (Werner & Smith, 2001). Η σχέση αυτή λειτουργεί ως σημείο αναφοράς όταν όλα τα άλλα πλαίσια αποτυγχάνουν.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η επανασύνδεση με την έννοια της ευθύνης — όχι ως βάρος, αλλά ως επιλεγμένη δέσμευση. Όταν ο έφηβος αρχίζει να αναλαμβάνει μικρές, ρεαλιστικές ευθύνες που συνδέονται με αξία και όχι με τιμωρία, η συμπεριφορά παύει σταδιακά να είναι το μοναδικό πεδίο αυτοπροσδιορισμού. Η ευθύνη, όταν επιλέγεται και υποστηρίζεται, οργανώνει την ταυτότητα αντί να την καταπιέζει.

Κεντρικό στοιχείο της παρέμβασης είναι επίσης η διατήρηση ανοιχτής πορείας επιστροφής. Οι θεσμοί που επιτρέπουν στον έφηβο να «επανενταχθεί» χωρίς να κουβαλά μόνιμα το στίγμα του παρελθόντος μειώνουν την πιθανότητα παγίωσης της παραβατικής ταυτότητας. Σύμφωνα με τη θεωρία της αποδέσμευσης (desistance theory), η δυνατότητα αλλαγής ρόλου είναι καθοριστική για τη μείωση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς (McNeill, 2006).

Τέλος, αυτό που πραγματικά βοηθά είναι η συντονισμένη παρέμβαση. Οικογένεια, σχολείο, κοινωνικές υπηρεσίες και θεσμοί οφείλουν να λειτουργούν με κοινό άξονα. Όταν ο έφηβος λαμβάνει αντικρουόμενα μηνύματα — ανοχή από τον έναν, απόρριψη από τον άλλον — η σύγχυση εντείνεται. Όταν, αντίθετα, τα πλαίσια ευθυγραμμίζονται, η πιθανότητα αναστροφής αυξάνεται σημαντικά.

Η παραβατικότητα δεν παγιώνεται επειδή «δεν γίνεται αλλιώς». Παγιώνεται όταν λείπουν δομή, σχέση και δυνατότητα επιστροφής. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το σημείο όπου η παρέμβαση μπορεί να κάνει τη διαφορά.

Στο επόμενο και τελευταίο άρθρο της σειράς θα εξεταστεί τι δεν βοηθά — κοινές πρακτικές που, παρά τις καλές προθέσεις, συχνά ενισχύουν το πρόβλημα αντί να το μειώνουν.

Βιβλιογραφία

Eccles, J. S., & Barber, B. L. (1999). Student council, volunteering, basketball, or marching band. Journal of Adolescent Research, 14(1), 10–43.
Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
McNeill, F. (2006). A desistance paradigm for offender management. Criminology & Criminal Justice, 6(1), 39–62.
Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity. Houghton Mifflin Harcourt.
Werner, E. E., & Smith, R. S. (2001). Journeys from childhood to midlife. Cornell University Press.

Σχετικά με τον συντάκτη

Βιογραφικά Στοιχεία

Γιώργος Μισαηλίδης

00306973986834 [email protected] | ιστοσελίδα

Ο Γεώργιος Μισαηλίδης διαθέτει πολυετή θεωρητική, κλινική και επαγγελματική εμπειρία στον χώρο της ψυχικής υγείας, με ιδιαίτερη έμφαση στη σύγχρονη ψυχική δυσφορία που σχετίζεται με απώλεια κατεύθυνσης, υπαρξιακή κόπωση, δυσκολία ανάληψης ρόλων και αποδιοργάνωση της ψυχικής λειτουργίας.

Έχει σπουδάσει Ψυχολογία στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος (Deree) και είναι κάτοχος μεταπτυχιακής εξειδίκευσης στη Γνωσιακή Αναλυτική Ψυχοθεραπεία, καθώς και μεταπτυχιακών σπουδών στην Εφαρμοσμένη Ψυχολογία (PgC in Applied Psychology) μέσω του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ.

Παράλληλα, έχει ολοκληρώσει σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και έχει συμμετάσχει σε εκτενή προγράμματα επιμόρφωσης και σεμινάρια στην ψυχοθεραπεία, την ψυχοπαθολογία, την κοινωνική ψυχολογία και την ψυχική ανθεκτικότητα.

Διαθέτει εκτεταμένη επαγγελματική εμπειρία στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, η οποία του έχει προσφέρει ουσιαστική γνώση του θεσμικού πλαισίου και των ψυχοκοινωνικών παραγόντων που συνδέονται με τη νεανική παραβατικότητα και τη δυσλειτουργική συμπεριφορά.

Σε συνδυασμό με τη μακροχρόνια εμπειρία του ως εκπαιδευτικός, με περισσότερες από 16.000 ώρες διδασκαλίας σε παιδιά και εφήβους — συμπεριλαμβανομένων μαθητών με μαθησιακές και συμπεριφορικές δυσκολίες — μπορεί να αναλαμβάνει αποτελεσματικά περιστατικά παραβατικών νέων, καθώς και να παρέχει ουσιαστική υποστήριξη και καθοδήγηση σε γονείς χάρις την επι σειρά ετών παρουσία του στο υπουργείο Δικαιοσύνης.

Η συγγραφική και κλινική του προσέγγιση βασίζεται στη θέση ότι η ψυχική υγεία δεν ταυτίζεται με την απουσία συμπτωμάτων, αλλά με την ύπαρξη νοήματος, κατεύθυνσης και βιώσιμης ψυχικής δομής, επιχειρώντας να γεφυρώσει την επιστημονική γνώση με την καθημερινή ανθρώπινη εμπειρία μέσα από ένα πλαίσιο σοβαρό, λειτουργικό και ανθρώπινο.

Επιπλέον για το αρνητικό φαινόμενο της παραβατικότητας ανηλίκων στην εποχή μας αλλά και της σημασίας του αθλητισμού στον εσωτερικό κόσμο του ατόμου.