Πότε το άγχος βοηθά και πότε εμποδίζει έναν αθλητή
Το άγχος αποτελεί ένα από τα πιο συχνά ψυχολογικά φαινόμενα στον χώρο του αθλητισμού. Εμφανίζεται σε αθλητές όλων των επιπέδων, από ερασιτέχνες μέχρι επαγγελματίες υψηλής απόδοσης. Παρότι συχνά θεωρείται αποκλειστικά αρνητικό, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι το άγχος δεν είναι πάντα επιβλαβές. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να λειτουργήσει ως κινητήρια δύναμη που ενισχύει την εγρήγορση, τη συγκέντρωση και την αγωνιστική ετοιμότητα (Weinberg & Gould, 2019).
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η παρουσία του άγχους, αλλά το επίπεδο και ο τρόπος με τον οποίο ο αθλητής το διαχειρίζεται.
Το άγχος ως φυσιολογική αντίδραση απόδοσης
Στον αθλητισμό, το άγχος συνδέεται άμεσα με την έννοια της αξιολόγησης. Ο αγώνας, η δημόσια έκθεση, η προσδοκία επίδοσης και η πιθανότητα αποτυχίας δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο το άτομο νιώθει ότι κρίνεται.
Η φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού είναι η ενεργοποίηση του συστήματος στρες. Αυτή η ενεργοποίηση οδηγεί σε αύξηση της εγρήγορσης, της συγκέντρωσης και της κινητοποίησης του σώματος. Σε μέτρια επίπεδα, το άγχος μπορεί να βελτιώσει την απόδοση, καθώς ο αθλητής βρίσκεται σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας (Hanton, Mellalieu & Hall, 2004).
Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται συχνά από τον νόμο Yerkes–Dodson, σύμφωνα με τον οποίο η απόδοση αυξάνεται όσο αυξάνεται η διέγερση, μέχρι ένα σημείο πέρα από το οποίο η υπερβολική ένταση αρχίζει να μειώνει την αποτελεσματικότητα (Yerkes & Dodson, 1908).
Όταν το άγχος γίνεται εμπόδιο
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν το άγχος ξεπερνά το επίπεδο που μπορεί να διαχειριστεί ο αθλητής. Σε αυτές τις περιπτώσεις εμφανίζονται φαινόμενα όπως:
- μυϊκή ένταση
- δυσκολία συγκέντρωσης
- αρνητικές σκέψεις
- φόβος αποτυχίας
- απώλεια αυτοπεποίθησης
Η υπερβολική ανησυχία για το αποτέλεσμα μετατοπίζει την προσοχή από την εκτέλεση της κίνησης προς την αξιολόγηση της επίδοσης. Αυτό οδηγεί σε ένα φαινόμενο που στην αθλητική ψυχολογία ονομάζεται “choking under pressure”, δηλαδή ξαφνική πτώση της απόδοσης σε συνθήκες έντονης πίεσης (Hill et al., 2010).
Ακόμη και πολύ ικανοί αθλητές μπορεί να παρουσιάσουν σημαντική πτώση της απόδοσής τους όταν το άγχος συνδέεται με φόβο αποτυχίας ή υπερβολικές εξωτερικές προσδοκίες.
Η σημασία της ψυχολογικής εκπαίδευσης
Η διαχείριση του άγχους δεν είναι θέμα χαρακτήρα, αλλά δεξιότητα που μπορεί να καλλιεργηθεί. Στον σύγχρονο αθλητισμό, η ψυχολογική προετοιμασία θεωρείται βασικό μέρος της συνολικής προπόνησης.
Μερικές από τις πιο συχνές τεχνικές που χρησιμοποιούνται είναι:
- τεχνικές αναπνοής και χαλάρωσης, που μειώνουν τη φυσιολογική ένταση
- νοητική απεικόνιση (visualization), κατά την οποία ο αθλητής εξασκείται νοητικά στην εκτέλεση της κίνησης
- εστίαση στη διαδικασία αντί στο αποτέλεσμα, ώστε η προσοχή να παραμένει στην εκτέλεση
- ανάπτυξη αγωνιστικών ρουτινών, που δημιουργούν αίσθηση σταθερότητας πριν από την προσπάθεια
Έρευνες δείχνουν ότι οι αθλητές που εκπαιδεύονται σε ψυχολογικές δεξιότητες εμφανίζουν μεγαλύτερη σταθερότητα στην απόδοση και καλύτερη διαχείριση της πίεσης (Birrer & Morgan, 2010).
Ο ρόλος του προπονητή και του περιβάλλοντος
Η ψυχολογική πίεση στον αθλητισμό δεν προέρχεται μόνο από τον ίδιο τον αθλητή, αλλά και από το περιβάλλον στο οποίο αγωνίζεται. Προπονητές, γονείς και ομάδες μπορούν να ενισχύσουν ή να μειώσουν το άγχος μέσα από τον τρόπο που αξιολογούν την επίδοση.
Ένα περιβάλλον που δίνει έμφαση αποκλειστικά στο αποτέλεσμα αυξάνει τον φόβο αποτυχίας. Αντίθετα, όταν η έμφαση δίνεται στην προσπάθεια, την εξέλιξη και τη μάθηση, οι αθλητές αναπτύσσουν μεγαλύτερη ψυχολογική ανθεκτικότητα (Nicholls & Polman, 2007).
Συμπέρασμα
Το άγχος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αθλητικής εμπειρίας. Δεν είναι εχθρός της απόδοσης, αλλά μια φυσιολογική αντίδραση που μπορεί να λειτουργήσει είτε ενισχυτικά είτε περιοριστικά.
Η διαφορά βρίσκεται στην ικανότητα του αθλητή να το κατανοεί και να το διαχειρίζεται. Η συστηματική ψυχολογική προετοιμασία, σε συνδυασμό με ένα υποστηρικτικό προπονητικό περιβάλλον, μπορεί να μετατρέψει το άγχος από εμπόδιο σε εργαλείο αγωνιστικής απόδοσης.
Βιβλιογραφία
Birrer, D., & Morgan, G. (2010). Psychological skills training as a way to enhance an athlete’s performance. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports.
Hanton, S., Mellalieu, S., & Hall, R. (2004). Self-confidence and anxiety interpretation. Journal of Sports Sciences.
Hill, D., Hanton, S., Matthews, N., & Fleming, S. (2010). Choking in sport. International Review of Sport and Exercise Psychology.
Nicholls, A., & Polman, R. (2007). Coping in sport. European Journal of Sport Science.
Weinberg, R., & Gould, D. (2019). Foundations of Sport and Exercise Psychology.
Yerkes, R., & Dodson, J. (1908). The relation of strength of stimulus to rapidity of habit formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology.
-
Γιώργος Μισαηλίδηςhttps://mypsychology.gr/author/gmisailidis/
-
Γιώργος Μισαηλίδηςhttps://mypsychology.gr/author/gmisailidis/
-
Γιώργος Μισαηλίδηςhttps://mypsychology.gr/author/gmisailidis/
-
Γιώργος Μισαηλίδηςhttps://mypsychology.gr/author/gmisailidis/
