Σε όλους μας έχουν υπάρξει περίοδοι στη ζωή μας που αισθανόμαστε περισσότερο ανησυχία, ταραχή ή δυσφορία. Πολύ συχνά λέμε ή ακούμε από άλλους να λένε «έχω έντονο στρες – άγχος», «είμαι αγχωτικό άτομο», «με κυριεύει το άγχος μου» και άλλες παρόμοιες εκφράσεις, που καταδεικνύει μια κατάσταση ενοχλητική για το άτομο που τη βιώνει. Ωστόσο, η ύπαρξη κάποιων συμπτωμάτων (σωματικών ή/και ψυχολογικών) ως συνέπεια κάποιων στρεσογόνων καταστάσεων που αντιμετωπίζουμε στην καθημερινότητα μας – σε επίπεδο προσωπικό, κοινωνικό και επαγγελματικό – δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι ένα άτομο πάσχει από Γενικευμένη Αγχώδη Διαταραχή. Στις περισσότερες των περιπτώσεων, σχεδόν όλοι μας βρίσκουμε τρόπους να ξεπεράσουμε την αρχική ανησυχία που προκαλούν τα διάφορα στρεσογόνα ερεθίσματα και συνεχίσουμε να είμαστε «λειτουργικοί».

Με τον όρο Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή (General Anxiety Disorder) αναφέρεται μια χρόνια αγχώδη κατάσταση που χαρακτηρίζεται από συχνές και επίμονες ανησυχίες για πολλαπλά θέματα της ζωής. Ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των αγχωδών διαταραχών, όπου το άτομο συγκεκριμένα βιώνει μια γενικευμένη διαταραχή στον τρόπο αντίληψης των διαφόρων απειλών και κινδύνων που αφορούν κυρίως στην υγεία και ασφάλεια τόσο του ίδιου του ατόμου προσωπικά όσο και των προσώπων του άμεσού του περιβάλλοντος. Εντούτοις, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η υπέρμετρη ανησυχία αφορά πραγματικές καταστάσεις, γεγονότα ή συγκρούσεις (σε αντίθεση με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή όπου το άγχος είναι αποτέλεσμα ιδεοληψιών ή έμμονων ιδεών φανταστικού κυρίως περιεχομένου), είναι όμως δυσανάλογη προς τις αντικειμενικές διαστάσεις των θεμάτων αυτών.

Τα συμπτώματα της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής ποικίλλουν σε συνδυασμό, συχνότητα και ένταση, με τα βασικότερα να είναι τα εξής:

• Νευρικότητα ή αίσθημα αγωνίας ή τεντωμένα νεύρα
• Εύκολη κόπωση
• Δυσκολία συγκέντρωσης ή αίσθημα ότι το μυαλό αδειάζει
• Ευερεθιστότητα
• Μυϊκή ένταση – Μυαλγίες
• Διαταραχές ύπνου (δυσκολία να κοιμηθεί ή να παραμείνει κοιμισμένος, ανήσυχος ή μη ικανοποιητικός ύπνος)

Επειδή τα παραπάνω συμπτώματα παρατηρούνται και σε άλλες ψυχικές διαταραχές (πχ. κατάθλιψη, διαταραχές προσωπικότητας, κτλ), η διάγνωση της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής προϋποθέτει την ύπαρξη τριών ή περισσοτέρων από τα παραπάνω συμπτώματα, για χρονικό διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών, τα οποία προκαλούν σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου (DSM – V, 2015).

Εκτός όμως από τους ενήλικες, η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή εμφανίζεται συχνά στα παιδιά και στους εφήβους, με τα συμπτώματα να περιλαμβάνουν    υπερβολική ανησυχία ακαδημαϊκής επίδοσης στο σχολείο αλλά και στον αθλητισμό, ανησυχία του να είναι πολύ συνεπείς, άγχος για σεισμούς και καταστροφικά γεγονότα. Επιπλέον, τα παιδιά και οι έφηβοι νιώθουν άγχος προκειμένου να ταιριάσουν σε παρέες και να είναι αρεστοί στον κοινωνικό τους περίγυρο, εμφανίζουν τελειοθηρία, έλλειψη αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης, αναζητούν επιβεβαίωση και χρειάζονται διαβεβαιώσεις για την επίδοσή τους.

Ως προς την αιτιολογία της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής (Γ.Α.Δ), παρόλο που αυτή δεν είναι πλήρως γνωστή, φαίνεται πως εμπλέκονται διάφοροι παράγοντες, όπως: η κληρονομικότητα, βιολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Όσον αφορά την κληρονομικότητα, κάποιες μελέτες υποστηρίζουν ότι το οικογενειακό ιστορικό παίζει ένα ρόλο στην πιθανότητα ένα άτομο να αναπτύξει Γ.Α.Δ. Άτομα με συγγενή πρώτου βαθμού με Γ.Α.Δ. έχουν πέντε φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν Γ.Α.Δ. και οι ίδιοι. Σχετικά με τους βιολογικούς παράγοντες η Γ.Α.Δ. έχει συσχετιστεί με την παθολογική λειτουργία συγκεκριμένων νευροδιαβιβαστών (σεροτονίνη και νοραδρεναλίνη) που συνδέουν κάποιες περιοχές του εγκεφάλου με κάποιες άλλες που είναι υπεύθυνες για την σκέψη και το συναίσθημα. Τέλος, αναφορικά με τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, η ύπαρξη ιστορικού ψυχολογικών τραυμάτων και στρεσογόνων γεγονότων, όπως η ενδοοικογενειακή βία, η κακοποίηση των παιδιών ή ο εκφοβισμός, ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, το διαζύγιο, η αλλαγή εργασιακού χώρου ή σχολείου, μπορεί να οδηγήσουν σε Γ.Α.Δ. Επίσης, η Γ.Α.Δ. μπορεί να γίνει χειρότερη σε περιόδους έντονου στρες, ενώ η χρήση ή η απότομη διακοπή από εθιστικές ουσίες (αλκοόλ, καφεΐνη, νικοτίνη), μπορεί επίσης να επιδεινώσει το άγχος.

Όσον αφορά την επιδημιολογία της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής, οι μελέτες δείχνουν ότι ένα ποσοστό 5%-8% του γενικού πληθυσμού εμφανίζει Γ.Α.Δ. στη διάρκεια της ζωής του, με το ποσοστό των γυναικών είναι διπλάσιο αυτού των ανδρών (μερικές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι το 61% των ατόμων με Γ.Α.Δ. είναι γυναίκες). Επίσης, θα πρέπει να αναφερθεί ότι υπάρχουν μελέτες στις οποίες ανευρίσκεται πολύ πιο υψηλή συχνότητα της Γ.Α.Δ. η οποία φτάνει στο 13%. Οι συνθήκες ζωής των τελευταίων ετών φαίνεται ότι συμβαδίζουν με το στοιχείο αυτό, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και το όχι ευκαταφρόνητο ποσοστό των ατόμων εκείνων με υπαρκτό υπερβολικό άγχος που ποτέ δε φτάνουν στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας.

Στις ΗΠΑ, ο δια βίου επιπολασμός υπολογίζεται γύρω στο 5,7% και ο επιπολασμός 1 έτους στο 3,1%. Αντίστοιχα, στην Ευρώπη ο δια βίου επιπολασμός υπολογίζεται στο 2-6,5% και ο επιπολασμός 1 έτους στο 1-2,5%. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα (Σκαπινάκης και συν. 2013), η  Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχής είναι η συχνότερη ψυχική διαταραχή στον ελληνικό πληθυσμό με ποσοστό εμφάνισης 4,1%. Στις γυναίκες εμφανίζεται πιο συχνά, (5,62% έναντι 2,55% των ανδρών), ενώ στο 47,8% του δείγματος παρατηρήθηκε ότι η διαταραχή εξακολουθούσε να υπάρχει μετά την έλευση ενός έτους από την εμφάνισή της.

Η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, στο 50% των περιπτώσεων, θεωρείται πως έχει ως χρονικό σημείο έναρξης την παιδική ή εφηβική ηλικία, αλλά μπορεί να ξεκινήσει και στην ενήλικη ζωή. Η μέση ηλικία έναρξη της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής είναι τα 30 έτη, η οποία είναι η πιο μεγάλη σε σχέση με τις άλλες αγχώδεις διαταραχές. Στα παιδιά, εκδηλώνεται για πρώτη φορά συνήθως στα 10-12 έτη ενώ ο επιπολασμός της διαταραχής υπολογίζεται περίπου στο 3% για την παιδική ηλικία και 6-7% για την εφηβική ηλικία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές, έτσι και στη Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Συγκεκριμένα, η Γ.Α.Δ. έχει αποδειχθεί ότι παρουσιάζει υψηλό βαθμό συννοσηρότητας με άλλου τύπου αγχώδης διαταραχή (π.χ. διαταραχή πανικού), με κατάθλιψη, με διαταραχές λόγω χρήσης ουσιών (αλκοόλ), με κάποιες διαταραχές προσωπικότητας και με ψυχοσωματικές/σωματόμορφες καταστάσεις.

Τέλος, όσον αφορά τη θεραπεία της Γενικευμένης Αγχώδης Διαταραχής, ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής, επιφέρει πολύ θετικά αποτελέσματα, σε περιπτώσεις που τα συμπτώματα είναι έντονα και το άγχος επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα του ατόμου. Αναλυτικότερα, η  Γνωσιακή – Συμπεριφοριστική θεραπεία (ΓΣΘ) είναι μιας βραχείας μορφής ψυχοθεραπεία για την Γ.Α.Δ. που περιλαμβάνει την κατανόηση από τον ασθενή της επιρροής των συναισθημάτων και των σκέψεων στη συμπεριφορά του. Επικεντρώνεται στο να διδάξει στα άτομα τεχνικές προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές σκέψεις και συμπεριφορές και στο να εντοπίσουν την πηγή της ενόχλησης. Στόχος είναι η καταγραφή της έντασης, της συχνότητας και της επιρροής στην καθημερινότητα. Το γνωσιακό – συμπεριφοριστικό μοντέλο ψυχοθεραπείας μέσω της χρήσης ποικίλων τεχνικών στοχεύει στην τροποποίηση αυτών των αρνητικών πεποιθήσεων – σκέψεων που συντηρούν την Γ.Α.Δ. και στην αντικατάστασή τους με πιο λειτουργικές πεποιθήσεις που θα βοηθήσουν το θεραπευόμενο να αντιμετωπίσει την προβληματική του ανησυχία και κατά συνέπεια τη δυσλειτουργία που προκαλεί η διαταραχή. Η φαρμακευτική αγωγή είναι απαραίτητη όταν το άτομο με Γ.Α.Δ. είναι σε μεγάλο βαθμό δυσλειτουργικό στην καθημερινότητα του. Για σύντομες περιόδους θεραπείας χρησιμοποιείται μια κατηγορία φαρμάκων που λέγονται βενζοδιαζεπίνες. Τα φάρμακα αυτά δουλεύουν μειώνοντας τα σωματικά συμπτώματα του άγχους, όπως η μυϊκή τάση (σφίξιμο) και η μόνιμη ανησυχία αλλά θα πρέπει να χορηγούνται με προσοχή και πάντα με πρόθεση μείωσης και διακοπής μετά από ένα αρχικό διάστημα. Επίσης, κάποια αντικαταθλιπτικά φάρμακα (όπως τα SSRIS) μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την θεραπεία της Γ.Α.Δ για μακρύτερες περιόδους θεραπείας. Τα συγκεκριμένα φάρμακα κάνουν μερικές εβδομάδες για να δράσουν αλλά είναι ασφαλέστερα και πιο αποτελεσματικά για μεγαλύτερες περιόδους θεραπείας.

To άρθρο Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Έχετε αναλογιστεί πόσο συχνά στην καθημερινότητα μας προβαίνουμε σε συγκεκριμένες ενέργειες οι οποίες αποτελούν χαρακτηριστικές εκφράσεις της συμπεριφοράς μας και της εν γένει προσωπικότητα μας; Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, όλοι μας προτού φύγουμε από το σπίτι μας για την εργασία μας ή για άλλες υποχρεώσεις μας, ελέγχουμε εάν έχουμε κλείσει τα παράθυρα και τις πόρτες, εάν έχουμε κλείσει το θερμοσίφωνα, εάν έχουμε βγάλει το σίδηρο από την πρίζα, εάν έχουμε σβήσει τα φώτα και άλλες παρόμοιες πράξεις προκειμένου να ξεκινήσει αρμονικά η ημέρα μας. Αυτή λοιπόν η έντονη ανάγκη να ελέγξουμε τα πράγματα γύρω μας, πολλές φορές οδηγεί σε τελετουργικές πράξεις και ενέργειες που ενδεχομένως να επηρεάζουν την καθημερινότητα μας σε αρνητικό βαθμό.

Με τον όρο Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή ή αλλιώς Ψυχαναγκαστική – Καταναγκαστική Διαταραχή (Obsessive – Compulsive Disorder) αναφερόμαστε σε μια σοβαρή και χρόνια νόσο, που ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των αγχωδών διαταραχών, κατά την οποία το άτομο έχει ανεξέλεγκτες, επαναλαμβανόμενες σκέψεις (ιδεοληψίες – ψυχαναγκασμοί) και συμπεριφορές (καταναγκασμοί) που το κάνουν να έχει την ανάγκη να τις επαναλαμβάνει ξανά και ξανά.

Τα βασικά συμπτώματα της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής, που είναι απαραίτητα για τη διάγνωση της, είναι 2: Οι ψυχαναγκασμοί και οι καταναγκασμοί (ανεξάρτητα ή σε συνδυασμό μεταξύ τους). Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να επηρεάζουν όλες τις πτυχές της ζωής τους, όπως η εργασία, το σχολείο και οι προσωπικές τους σχέσεις. Τα συμπτώματα μπορεί «να έρχονται και να φεύγουν», να μειωθούν με την πάροδο του χρόνου, ή και να επιδεινωθούν.

Ως ψυχαναγκασμοί ορίζονται οι επαναλαμβανόμενες  επίμονες σκέψεις (αλλιώς και «ιδεοληψίες» ή «έμμονες ιδέες»), εικόνες ή παρορμήσεις που το άτομο τις βιώνει, στην αρχή ή κάποια στιγμή στην πορεία της διαταραχής, ως ενοχλητικές και ανεπιθύμητες, και οι οποίες του προκαλούν έντονο άγχος ή άλλου τύπου ψυχική δυσφορία. Παραδείγματα τέτοιων σκέψεων είναι: η σκέψη ότι μπορεί να πάθει κακό ο ίδιος ή κάποιο αγαπητό του πρόσωπο εξαιτίας κάποιας παράληψης του (συνήθως ήσσονος σημασίας), οι φοβίες για τα μικρόβια ή για άλλες σχετικές με τη σωματική και ψυχική υγεία καταστάσεις, ανεπιθύμητες – απαγορευμένες ή ταμπού σκέψεις που αφορούν το φύλο, τη θρησκεία και την κοινωνική του θέση, η ανάγκη διατήρησης των πραγμάτων και των προσωπικών του αντικείμενων σε συμμετρική ή «τέλεια» θέση, κ.α..

Επίσης, θα πρέπει να τονιστεί ότι το άτομο επιθυμεί να σταματήσουν αυτές οι σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις και προσπαθεί να τις αγνοήσει ή να τις καταστείλει με άλλες σκέψεις ή πράξεις. Με λίγα λόγια, το άτομο αντιλαμβάνεται τις επίμονες σκέψεις, εικόνες και παρορμήσεις σαν ξένες προς το εγώ του, ότι είναι προϊόντα του μυαλού του και δεν επιβάλλονται από εξωτερικούς παράγοντες.

Ως καταναγκασμοί ορίζονται οι επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή νοητικές πράξεις όπου το άτομο με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή νιώθει την ανάγκη να τις κάνει ως αντίδραση/απάντηση/απόκριση σε κάποια αντίστοιχη έμμονη σκέψη (δηλ. ψυχαναγκασμό). Παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών και πράξεων αποτελούν:  η υπερβολική καθαριότητα ή/και πλύσιμο των χεριών, ο επανειλημμένος έλεγχος πραγμάτων, όπως ο κατ’ επανάληψη έλεγχος για το αν μια πόρτα είναι κλειδωμένη, ή για το αν ο φούρνος/θερμοσίφωνας είναι εκτός λειτουργίας, η τοποθέτηση και διάταξη των αντικειμένων με ένα συγκεκριμένο τρόπο, η ανάγκη να πει από μέσα του κάποιες φορές μια φράση ή μια προσευχή προκειμένου να μην πάθει κάτι «κακό», κ.α.

Στους καταναγκασμούς μπορούμε να συμπεριληφθούν και οι επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις που κάνει ο πάσχων προς τους άλλους με το ίδιο ακριβώς περιεχόμενο, προκειμένου να παίρνει ξανά και ξανά τις ίδιες καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις, κυρίως στις περιπτώσεις όπου ο ψυχαναγκασμός είναι κάποιος φόβος για κάτι που θα συμβεί στο μέλλον. Επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα άτομα με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή παρουσιάζουν και κάποιο «τικ». Τα κινητικά τικ είναι ξαφνικές, σύντομες, επαναλαμβανόμενες κινήσεις, όπως το να ανοιγοκλείνουν το μάτι (ή άλλες κινήσεις των ματιών), οι μορφασμοί του προσώπου, το ανασήκωμα των ώμων και το τίναγμα του κεφαλιού. Τα πιο συνήθη φωνητικά τικ περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενο «καθαρισμό» του λαιμού και η επαναλαμβανόμενη εισπνοή από την μύτη «σαν να μυρίζει κάτι».

Ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί ως προς τη διάγνωση της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής, καθώς δεν είναι σωστό να αποδίδουμε όλες τις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, σκέψεις, ενέργειες ακόμα και «τελετουργικά» ως συμπτώματα ψυχαναγκασμού – καταναγκασμού. Σχεδόν όλοι μας θα ελέγξουμε  κάποια πράγματα δύο, τρεις ή και περισσότερες φορές για να βεβαιωθούμε για κάτι. Εντούτοις, ένα άτομο με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή παρουσιάζει κάποια συγκεκριμένα σημάδια – ενδείξεις στη συμπεριφορά του όπως ότι: 1) Δεν μπορεί να ελέγξει τις σκέψεις ή τις συμπεριφορές του ακόμη και όταν συνειδητοποιεί ότι αυτές οι σκέψεις και συμπεριφορές είναι πράγματι υπερβολικές. 2) Δεν αντλεί ευχαρίστηση όταν εκτελεί τις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές – πράξεις παρά μόνο παροδική ανακούφιση από το στρες που του προκαλούν οι ψυχαναγκασμοί – ιδεοληψίες. 3) Ξοδεύει τουλάχιστον 1 ώρα την ημέρα βυθισμένο στους ψυχαναγκασμούς – καταναγκασμούς του και 4) Παρουσιάζει έκπτωση στην ποιότητα ζωής του σε όλους τους τομείς (προσωπικό, οικογενειακό, επαγγελματικό, κοινωνικό).

H αιτιολογία της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής δεν είναι πλήρως διευκρινισμένη. Πρωταρχικό ρόλο φαίνεται να παίζουν οι βιολογικοί παράγοντες π.χ. κάποιο πρόβλημα στην επικοινωνία ανάμεσα στο μπροστινό τμήμα του εγκεφάλου και τις βαθύτερες εγκεφαλικές δομές. Οι ψυχαναγκασμοί, όπως οι κοινές ανησυχίες, δημιουργούνται σε συγκεκριμένο τμήμα του εγκεφάλου και ενώ θα έπρεπε να «φιλτράρονται», αυτό δεν γίνεται. Βασικός νευροδιαβιβαστής σε αυτό το κύκλωμα είναι η σεροτονίνη, η επαναφορά της οποίας στα φυσιολογικά επίπεδα οδηγεί σε ύφεση των συμπτωμάτων, πράγμα που σημαίνει ότι δεν υπάρχουν μόνιμες εγκεφαλικές βλάβες στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Επίσης, η εγκεφαλική δραστηριότητα των ασθενών με Ιδεοψυχυναγκαστική Διαταραχή διαφέρει από εκείνη των άλλων ατόμων, γεγονός που φαίνεται να επηρεάζει την επεξεργασία πληροφοριών και κατ’ επέκταση τη σκέψη, την αντίληψη και τη συμπεριφορά τους. Επιπλέον, η κληρονομικότητα επηρεάζει σε κάποιο βαθμό, καθώς σε οικογένειες όπου οι γονείς πάσχουν από Ιδεοψυχυναγκαστική Διαταραχή υπάρχουν λίγο αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάσουν συμπτώματα και τα παιδιά.

Παρά την επικρατούσα άποψη περί κυριαρχίας των βιολογικών παραγόντων, δεν θα πρέπει να παραλειφθεί και η σημασία των ψυχολογικών παραγόντων. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι περισσότεροι  άνθρωποι με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή έχουν μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον που τους δημιουργούσε στρες, άγχος, ανησυχίες, υπερβολικές ευθύνες και ανατράφηκαν με μεγάλη αυστηρότητα, υψηλά στάνταρ επιδόσεων, ενώ συχνά είχαν αγχώδεις γονείς με υψηλές απαιτήσεις από τα παιδιά τους. Με βάση τα παραπάνω προκύπτουν κάποια γνωρίσματα του χαρακτήρα των ατόμων με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, τα οποία νιώθουν υπερβολικά αισθήματα ευθύνης για όλους και όλα γύρω τους, είναι διαρκώς ανήσυχα και στρεσαρισμένα και έχουν πολύ υψηλές προσδοκίες επίδοσης σε ό,τι αναλαμβάνουν από τον εαυτό τους και συχνά και από τους άλλους.

Όσον αφορά την επιδημιολογία της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής, προσβάλλει το 2% – 3% του πληθυσμού, με την αναλογία ανδρών και γυναικών να είναι σχεδόν ίδια (1 προς 1) αλλά με τις γυναίκες να εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά στην ενηλικίωση και τους άνδρες στην παιδική ηλικία. Συγκεκριμένα, η ηλικιακή έναρξη της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής κυμαίνεται στα κορίτσια από 20 ετών έως 24 ενώ στα αγόρια από 13 ετών έως 15. Η έναρξη είναι συνήθως σταδιακή και τοποθετείται στο τέλος της εφηβείας ή στην αρχή της ενήλικης ζωής. Στις Η.Π.Α. η μέση ηλικία εμφάνισης της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής είναι τα 19,5 έτη ενώ ένα 25% των περιπτώσεων ξεκινά από τα 14 έτη. Επίσης, οι επιδημιολογικές μελέτες έδειξαν ότι η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι η 4η πιο συχνή ψυχική διαταραχή μετά την κατάθλιψη και τις φοβίες, ενώ είναι 5 φορές πιο συχνή από τη σχιζοφρένεια και τη μανιοκατάθλιψη και 2 φορές πιο συχνή από τη διαταραχή πανικού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές, έτσι και στη Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Συγκεκριμένα, Η Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή παρουσιάζει συχνή συννοσηρότητα με την  κατάθλιψη που μπορεί να φτάσει και >50%, με άλλες αγχώδεις διαταραχές και κατάχρηση αλκοόλ. Επιπλέον, η συννοσηρότητα με διάφορες διαταραχές προσωπικότητας είναι επίσης αρκετά υψηλή (50%), όμως η συνύπαρξη με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας δεν ξεπερνάει το 20%.

Τέλος, όσον αφορά τη θεραπεία της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής, αυτή μπορεί να είναι φαρμακευτική ή ψυχοθεραπευτική ή και συνδυασμός και των δύο, λαμβάνοντας πάντα υπόψη τη βαρύτητα της νόσου. Όσον αφορά τη φαρμακευτική αγωγή, κλινικές έρευνες των τελευταίων ετών έδειξαν ότι φάρμακα τα οποία επιδρούν στον νευρομεταβιβαστή σεροτονίνη μπορούν να μειώσουν σε σημαντικό βαθμό τα συμπτώματα της ΙΨΔ. Τα φάρμακα αυτά είναι συνήθως γνωστά ως «εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης – SSRIs», που χρησιμοποιούνται και στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, που όπως είδαμε συνυπάρχει συχνά με την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Η βελτίωση με τα φάρμακα φτάνει στο 55%-65%. Ωστόσο, λόγω των υψηλών πιθανοτήτων υποτροπής,  η λήψη τους είναι συνήθως μακροχρόνια. Ο λόγος της υποτροπής είναι ότι το άτομο δε μαθαίνει να διαχειρίζεται την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του με αποτέλεσμα να εξαρτάται η βελτίωσή του μόνο από τα φάρμακα. Έτσι, όταν σταματά την αγωγή και τα συμπτώματα ξαναέρχονται δεν ξέρει πώς να τα διαχειριστεί με αποτέλεσμα να υποτροπιάζει και να χρειάζεται να ξαναπαίρνει φάρμακα. Μάλιστα, η δοσολογία των φαρμάκων συνήθως αλλάζει και γίνεται ισχυρότερη όταν το άγχος του είναι έντονο. Εδώ πρέπει να συνυπολογιστεί το γεγονός ότι τα ψυχοφάρμακα μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες στον ασθενή.

Σχετικά με την ψυχοθεραπεία, έχει φανεί ότι η γνωσιακή/συμπεριφορική θεραπεία είναι η καλύτερα μελετημένη και αποτελεσματικότερη ψυχολογική παρέμβαση στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Περιλαμβάνει συστηματική και παρατεταμένη έκθεση του ασθενούς στα ερεθίσματα και στις καταστάσεις που πυροδοτούν ιδεοληψίες και άγχος. Το άτομο μαθαίνει να ελέγχει να διαχειρίζεται ορθά τα συμπτώματά του και έτσι γίνεται θεραπευτής του εαυτού του. Αποκτά δηλαδή τον έλεγχο του προβλήματος και αντί να τον ελέγχει η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, την ελέγχει ο ίδιος, καθιστώντας με αυτόν τον τρόπο λιγότερο πιθανή κάποια μελλοντική υποτροπή. Επιπλέον γίνεται προσπάθεια να μειωθεί η υπερεκτίμηση του κινδύνου και της προσωπικής ευθύνης για την αποτροπή που συχνά κυριαρχεί στον τρόπο σκέψης των ατόμων με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.

Τέλος, σε περιπτώσεις που κρίνεται αναγκαίο (με βάση την ένταση των συμπτωμάτων της διαταραχής καθώς και των προσωπικών αναγκών του θεραπευμένου) ο συνδυασμός της φαρμακευτικής αγωγής και κάποιας μορφής ψυχοθεραπείας, δίνει υψηλά ποσοστά αποτελεσματικότητας.

To άρθρο Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Όλοι οι άνθρωποι στη ζωής τους βιώνουν κατά περιόδους ευχάριστες και δυσάρεστες καταστάσεις, οι οποίες με τη σειρά τους καθορίζουν και διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη συμπεριφορά και την εν γένει προσωπικότητα τους. Εκ φύσεως ο άνθρωπος προσανατολίζεται σε καταστάσεις και ερεθίσματα που του δημιουργούν αισθήματα χαράς, ανακούφισης και ευχαρίστησης και μια γενικότερη ψυχική ευφορία, αποφεύγοντας ταυτόχρονα καταστάσεις που οδηγούν σε αρνητικά συναισθήματα, όπως πόνο, άγχος, τρόμο, θυμό, πανικό, απόσυρση, κ.α.. Παρά το γεγονός ότι ο άνθρωπος έχει την έμφυτη ικανότητα να αντιμετωπίζει και να ξεπερνά πολύ οδυνηρές καταστάσεις και εμπειρίες ζωής, υπάρχουν φορές που κάτι τέτοιο είναι ανέφικτο, με συνέπεια να προκαλείται το λεγόμενο «ψυχικό τραύμα». Το τραύμα μπορεί να είναι μεμονωμένο και να μην έχει προσωπικό χαρακτήρα, όπως π.χ. ένα ατύχημα, ή να είναι επαναλαμβανόμενο και να έχει προσωπικό χαρακτήρα, όπως π.χ. μια κακοποίηση στα πλαίσια της οικογένειας.

Με τον όρο Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Post Traumatic Stress Disorder – PTSD), αναφέρεται μια μορφή αγχώδους διαταραχής που μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε άτομο που είχε άμεση εμπειρία ή ήταν μάρτυρας σε καταστάσεις που είτε απείλησαν τη δική του ζωή ή εκείνη κάποιου άλλου είτε το τραυμάτισαν ψυχολογικά. Συνήθως η διαταραχή αυτή συνδέεται με καταστάσεις όπως ο πόλεμος, οι φυσικές καταστροφές και οι τρομοκρατικές πράξεις, αλλά μπορεί ακόμη να σημειωθεί ύστερα από σοβαρά δυστυχήματα ή άγριες προσωπικές επιθέσεις, όπως ο βιασμός ή η παιδική κακοποίηση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα άτομα αυτά παρουσιάζουν σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα που έχουν ως συνέπεια την έκπτωση της ποιότητας ζωής τους σε όλους τους επιμέρους τομείς (προσωπικό, κοινωνικό, επαγγελματικό) σε βραχυπρόθεσμο ή και μακροπρόθεσμο επίπεδο.

Τα συμπτώματα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες μπορούν να ομαδοποιηθούν σε 3 κατηγορίες:

1) Αίσθηση αναβίωσης τραυματικού γεγονότος: Η αναβίωση συντελείται μέσα από δυσάρεστες αναμνήσεις (flashbacks), εφιάλτες που σχετίζονται με το τραυματικό γεγονός, έντονα αρνητικά συναισθήματα ακόμα και με παραισθήσεις (αίσθηση ότι το άτομο ακούει φωνές ή βλέπει σκηνές από το τραυματικό γεγονός).

2) Αντιδράσεις αποφυγής του τραύματος: Το άτομο αποφεύγει να μιλήσει για το τραυματικό γεγονός ή αδυνατεί να θυμηθεί ολόκληρα τμήματα της τραυματικής εμπειρίας. Επίσης, αποφεύγει καταστάσεις που προσομοιάζουν με το τραυματικό γεγονός, παρουσιάζεται συναισθηματικά «μουδιασμένο» (έλλειψη έκφρασης συναισθημάτων), δυσκολεύεται να δείξει τρυφερότητα απέναντι σε τρίτους και αποφεύγει την εκπόνηση μελλοντικών σχεδίων.

3) Υπερδιέγερση – Αυξημένη ευερεθιστότητα. Το άτομο μπορεί να εμφανίσει δυσκολίες στον ύπνο, να είναι κατά τη διάρκεια της ημέρας ευέξαπτο, να έχει απότομα ξεσπάσματα θυμού, δυσκολία στην συγκέντρωση, να είναι συνεχώς σε επαγρύπνηση χωρίς κανένα προφανή λόγο και σε περίπτωση αιφνιδιασμού, να έχει μια υπερβολική αντίδραση ξαφνικού τρόμου.

Τα παραπάνω συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν αμέσως μετά την τραυματική εμπειρία, ή μέσα σε διάστημα 3 ή 6 μηνών από το τραυματικό συμβάν, και μερικές φορές ακόμα μετά και από κάποια χρόνια. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι για να δοθεί η διάγνωση της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες, τα συμπτώματα θα πρέπει να διαρκούν περισσότερο από ένα μήνα.

Η πορεία της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες ποικίλλει. Μερικοί άνθρωποι αναρρώνουν μέσα σε 6 μήνες, ενώ άλλοι έχουν συμπτώματα που διαρκούν πολύ περισσότερο. Αρκετές φορές, τα συμπτώματα εξαφανίζονται από μόνα τους. Ενδεικτικά, ένα ποσοστό 40% περίπου αυτών που εμφανίζουν Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες ένα μήνα μετά το τραυματικό γεγονός, δεν έχουν κάποια συμπτώματα ένα χρόνο μετά. Σε μερικούς ανθρώπους, η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες γίνεται χρόνια, όπου παρατηρούνται περίοδοι με έντονων συμπτωμάτων οι οποίες εναλλάσσονται με περιόδους χωρίς συμπτώματα ή με αισθητά μειωμένη εμφάνισή τους.

Αναφορικά με τους παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες θα μπορούσαν να συνοψιστούν στους εξής:

1. Η σοβαρότητα του τραύματος.
2. Το μέγεθος της απειλής που βιώνει το άτομο κατά τη διάρκεια του τραύματος.
3. Η ευαλωτότητα στην προσωπικότητα του ατόμου (παλαιότερη ή υπάρχουσα διαταραχή).
4. Κοινωνικο-πολιτισμικοί παράγοντες, όπως απουσία κοινωνικού υποστηρικτικού πλαισίου, κοινωνικός στιγματισμός, φυλετικές – θρησκευτικές διακρίσεις, κ.α.
5. Αδυναμία χρήσης αποτελεσματικών μηχανισμών άμυνας, όπως πχ. απώθηση των τραυματικών εμπειριών, εκλογίκευση των αγχογόνων ερεθισμάτων, κ.α.

Επιδημιολογικά, οι γυναίκες φαίνεται να εμφανίζουν συχνότερα Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες σε σχέση με τους άνδρες (Breslau, Davis, Andreski & Peterson, 1991∙Breslau, Davis, Peterson & Schultz, 1997∙ Kessler, Sonnega, Bromet, Hughes & Nelson, 1995∙ Yehuda, 2002). Συγκεκριμένα, το 5-6% των ανδρών και το 10-14% των γυναικών εμφάνισαν κάποια στιγμή της ζωής τους Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, με τη διαφοροποίηση αυτή να οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες έχουν αυξημένες πιθανότητες να βιώσουν συγκεκριμένες τραυματικές εμπειρίες (πχ. βιασμό, ληστεία, σωματική επίθεση, σεξουαλική κακοποίηση, κ.α.). Επίσης, διαφορές σε σχέση με το φύλο παρουσιάζονται και στο είδος των συμπτωμάτων που συνοδεύουν τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Hourani, Williams, Bray&Kandel 2015), με τις γυναίκες να εμφανίζουν περισσότερο αγχωτικές εκδηλώσεις και καταθλιπτικά συναισθήματα (ανηδονία, απόσυρση, διαταραχές ύπνου και τροφής, κ.α.) σε αντίθεση με τους άνδρες που είναι πιο επιρρεπείς στη χρήση ουσιών (ναρκωτικών και αλκοόλ) (Green, Kramer, Grace, Gleser, Leonard, Vary&Lindy, 1997∙ Kessler, Sonnega, Bromet, Hughes, &Nelson, 1995).

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές, έτσι και στη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Ειδικότερα, άτομα με Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες είναι πιθανότερο κατά  80%  να  πληρούν  τα  διαγνωστικά  κριτήρια  για  τουλάχιστον  μία  ακόμη  ψυχική διαταραχή σε σχέση με τον υγιή πληθυσμό. (APA, 2013). Οι πιο συχνές ψυχιατρικές διαταραχές που εμφανίζονται μαζί με τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες είναι η μείζονα κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές καθώς και οι διαταραχές που οφείλονται στη χρήση ουσιών (ναρκωτικά και αλκοόλ). Ιδιαίτερα, όσον αφορά την κατάθλιψη, όλο και περισσότερα στοιχεία επισημαίνουν ότι η κατάθλιψη αναπτύσσεται μετά τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, αλλά η καταθλιπτική νόσος μπορεί επίσης και να προηγηθεί.

Τέλος, όσον αφορά τη θεραπεία της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες, η διάρκεια της εξαρτάται από τη σοβαρότητα και πολυπλοκότητα του τραύματος. Πιο αναλυτικά, ένας μεγάλος αριθμός επιστημονικών ερευνών, έχει αποφανθεί ότι η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική τόσο σε περιπτώσεις μακροχρόνιου ψυχικού τραύματος, όπως για παράδειγμα η επανειλημμένη κακοποίηση κατά την παιδική ηλικία, αλλά και σε περιπτώσεις ψυχικού τραύματος από ένα μεμονωμένο περιστατικό, όπως για παράδειγμα μια επίθεση. Η αποτελεσματικότητα της οφείλεται στ’ ότι είναι κατάλληλα σχεδιασμένη για να βοηθήσει στη μείωση των δυσάρεστων αναμνήσεων και συναισθημάτων που σχετίζονται με το τραύμα, βοηθώντας ταυτόχρονα το άτομο να αφομοιώσει την τραυματική εμπειρία με τρόπο που θα του επιτρέψει να προχωρήσει στη ζωή του. Εξίσου θετικά αποτελέσματα εμφανίζει και η οικογενειακή θεραπεία η οποία βοηθά την οικογένεια να επικοινωνήσει καλύτερα με τον ασθενή μέσω της κατανόησης των συμπτωμάτων του και την οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης. Τέλος, η φαρμακευτική θεραπεία (εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης – SSRIs) ενδείκνυται μόνο σε συνδυασμό με κάποια μορφή ψυχοθεραπείας και κατόπιν εισήγησης ειδικού ιατρού, καθώς βοηθά στην ανακούφιση των δευτερογενών συμπτωμάτων της κατάθλιψης και του άγχους που συνοδεύουν τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες.

To άρθρο Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Πολύ συχνά δυστυχώς ακούμε στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο ή διαβάζουμε στις εφημερίδες και σε διάφορα άλλα έντυπα ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος που προέβη σε κάποια αποτρόπαιη πράξη, είχε «διαταραγμένη προσωπικότητα» ή έπασχε από κάποιου είδους «διαταραχή της προσωπικότητας»

Τι εννοούμε όμως με τον όρο «Διαταραχές της Προσωπικότητας»; Οι Διαταραχές της Προσωπικότητας είναι ποικιλόμορφες και προκύπτουν τις περισσότερες φορές από τη δυσκολία, που αντιμετωπίζει το άτομο να διαχειριστεί στρεσσογόνες καταστάσεις. Οι καταστάσεις αυτές προκαλούν δυσλειτουργίες στα 3 βασικά επίπεδα της ζωής, δηλαδή στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην εργασία και στη ψυχαγωγία. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη ψυχιατρική ταξινόμηση στις ΗΠΑ (DSM 5, 2013), υπάρχουν 10 διαφορετικά είδη διαταραχών προσωπικότητας, που μπορούν να ομαδοποιηθούν σε τρεις κατηγορίες με βάση κοινά χαρακτηριστικά για την κάθε κατηγορία.

Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει την παραξενιά, την εκκεντρικότητα (παρανοειδής, σχιζοειδής, σχιζότυπη). Η δεύτερη κατηγορία την εκδραμάτιση τη συναισθηματική ένταση, την προκλητικότητα (αντικοινωνική, οιστριονική, ναρκισσιστική, οριακή – μεταιχμιακή) και η τρίτη κατηγορία το άγχος, τη φοβικότητα (αποφευκτική, εξαρτητική και ιδεοψυχαναγκαστική). Συχνά ένα άτομο μπορεί να διαγνωστεί με περισσότερες της μίας διαταραχές προσωπικότητας.

Η Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή Προσωπικότητας (Borderline Personality Disorder) είναι από τις πιο πολυμελετημένες καθώς χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά αστάθειας σε βασικούς τομείς της ζωής όπως είναι η ρύθμιση του συναισθήματος, ο έλεγχος των παρορμήσεων, οι διαπροσωπικές σχέσεις και η αυτοεικόνα.

Τα άτομα με αυτή τη διαταραχή τείνουν να βιώνουν έντονα και ασταθή συναισθήματα και διάθεση η οποία μεταβάλλεται σημαντικά και γρήγορα. Τα συναισθήματα κυμαίνονται από έντονο ενθουσιασμό σε ακραίο θυμό – στοιχείο που οδηγεί στην καταστροφή των περισσότερων διαπροσωπικών σχέσεων. Επιβάλλουν τις κρίσεις τους στους άλλους και τους εαυτούς τους και ταλαντεύονται συνεχώς μεταξύ του καλού και του κακού. Αυτή η τάση οδηγεί σε μία ασταθή αίσθηση του εαυτού, με αποτέλεσμα αυτά τα άτομα να μην μπορούν να ισορροπήσουν σε μία συνεπή στάση. Συχνά αλλάζουν δουλειές, καριέρες, σχέσεις, τόπο διαμονής, στόχους ζωής. Οι ριζικές αυτές αλλαγές έρχονται χωρίς προηγούμενη προειδοποίηση ή προετοιμασία ενώ οι «στερεότυπες» αντιλήψεις τους συχνά έχει ως συνέπεια την παρερμηνεία των πράξεων ή των προθέσεων των άλλων.

Γενικά δυσκολεύονται να ηρεμούν αν έχουν συγχυστεί από κάτι. Ως αποτέλεσμα παρουσιάζουν συχνά εκρήξεις θυμού και έχουν παρορμητικές συμπεριφορές όπως είναι η χρήση ουσιών, επικίνδυνη σεξουαλική συμπεριφορά, αυτοτραυματισμοί, διαταραχές της πρόσληψης τροφής, υπερβολικά έξοδα.

Αυτές οι συμπεριφορές έχουν το ρόλο της παροδικής ανακούφισης, χωρίς όμως μακροπρόθεσμα οφέλη. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι πως το άτομο καταβάλλει προσπάθειες ώστε να αποφύγει μία πραγματική ή φανταστική εγκατάλειψη, με αποτέλεσμα να βιώνει έντονο άγχος εγκατάλειψης καθώς και χρόνιο αίσθημα κενού.

Τέλος, το πιο ανησυχητικό σύμπτωμα είναι η επανειλημμένη αυτοκτονική συμπεριφορά ή οι πράξεις ακρωτηριασμού – κόψιμο με ξυράφι ή κάψιμο με τσιγάρο. Η συγκεκριμένη συμπεριφορά εκτελείται ως απάντηση σε αρνητικές συναισθηματικές εμπειρίες όπως θυμός, άγχος, ή «κραυγή για βοήθεια». Μπορεί ακόμη με αυτόν τον τρόπο τα άτομα να προσπαθήσουν να χειραγωγήσουν και να ελέγξουν τις σχέσεις τους και τους άλλους, κυρίως λόγου του φόβου της απόρριψης.

Η οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας  εμφανίζεται για πρώτη φορά στην εφηβεία ή στις αρχές την ενηλικίωσης και περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων. Η διαταραχή επηρεάζει περίπου το 2% του γενικού πληθυσμού και χαρακτηρίζεται από ψυχοκοινωνική έκπτωση καθώς και υψηλή θνησιμότητα λόγω των αυτοκτονικών τάσεων. Επίσης, το 75% των ατόμων που θα παρουσιάσουν τη διαταραχή είναι γυναίκες ενώ το 25% άνδρες (αναλογία 3 προς 1). Οι μελέτες έχουν δείξει ότι τα 3/4 των ατόμων με αυτή τη διαταραχή δεν πληρούσαν τα κριτήρια διάγνωσης ύστερα από 6 χρόνια ενώ μόνο το 6% όσων παρουσιάζουν βελτίωση, εμφανίσουν κάποια υποτροπή.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες οι διαταραχές προσωπικότητας, έτσι και στην οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Πιο συγκεκριμένα, η οριακή διαταραχή εμφανίζει υψηλή συσχέτιση με την κατάθλιψη, τις αγχώδεις διαταραχές, την κατάχρηση ουσιών, τις διαταραχές πρόσληψης τροφής καθώς επίσης με συμπεριφορές αυτοτραυματισμού και επιτυχημένες απόπειρες αυτοκτονίας σε ποσοστό 6% έως 10% των πασχόντων.

Τα αίτια της οριακής – μεταιχμιακή διαταραχής μπορούν να διακριθούν σε βιολογικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες. Σχετικά με τους βιολογικούς – γενετικούς παράγοντες, οι έρευνες έχουν δείξει ότι  η κληρονομικότητα και τα γονίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση της διαταραχής στο 42% του πληθυσμού. Στους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες, περιλαμβάνονται καταστάσεις όπως η γονεϊκή εγκατάλειψη (απουσία του συναισθηματικού δεσμού μεταξύ μητέρας και παιδιού), το παιδικό τραύμα, η σεξουαλική και σωματική κακοποίηση, η απόρριψη από το στενό ή ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, κ.α., με συνέπεια το άτομο – στην προσπάθεια του να «προστατευθεί» – να αναπτύσσει αρνητικά γνωστικά σχήματα σχετικά με την ταυτότητα του και τις σχέσεις του με τους άλλους.

Τα αρνητικά γνωστικά σχήματα έχουν την μορφή πεποιθήσεων όπως «Είμαι κακός» που οδηγεί σε αυτοτιμωρία ή «Κανείς δεν θα με αποδέχεται», το οποίο με τη σειρά του οδηγεί σε σκέψεις όπως «Δεν μπορώ να τα καταφέρω μόνος μου», που έχει ως αποτέλεσμα την εξάρτηση από τους άλλους.

Τέλος, η θεραπεία των ατόμων με οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή δεν είναι εύκολη και μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πολλές μελέτες οι οποίες εξετάζουν την αποτελεσματικότητά της. Δεν υπάρχει ενδεδειγμένη θεραπεία που να απευθύνεται στο σύνολο των ατόμων που πάσχουν από τη συγκεκριμένη διαταραχή, καθώς η θεραπευτική αντιμετώπιση είναι άμεσα συνυφασμένη τόσο με το χαρακτήρα και ιδιοσυγκρασία του ατόμου αλλά και με την προβληματική συμπεριφορά – συμπτώματα που περιορίζουν τη λειτουργικότητα του πάσχοντα τη δεδομένη χρονική στιγμή. Οι πιο συνηθισμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν τη Γνωστική Αναλυτική Θεραπεία, η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία και Φαρμακοθεραπεία (αγχολυτικά και άτυπα αντιψυχωτικά).

To άρθρο Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή Προσωπικότητας μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Πολλές φορές στην καθημερινότητα μας, έχουμε ακούσει από γνωστούς και φίλους (ακόμα και εμείς οι ίδιοι), τις εκφράσεις «Πανικοβλήθηκα», «Έπαθα κρίση πανικού», «Με έπιασε πανικός», και άλλες παρόμοιες εκφράσεις προκειμένου να περιγράψουμε μια δυσάρεστη σωματική και ψυχολογική κατάσταση. Τι είναι όμως στα αλήθεια η «Διαταραχή Πανικού»;

Η Διαταραχή Πανικού θα πρέπει αρχικά να επισημάνουμε ότι είναι μια κατάσταση εντελώς διαφορετική από το συνηθισμένο φόβο ή τις αγχώδεις αντιδράσεις που προκαλούνται από συνηθισμένα στρεσογόνα γεγονότα, με τα οποία ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι στη καθημερινότητα μας. Η Διαταραχή Πανικού είναι μια από τις συχνότερες αγχώδεις διαταραχές και σίγουρα από τις πιο επίπονες (σωματικά και συναισθηματικά) στον τρόπο εκδήλωσής της. Εκτιμάται πως περίπου το 5% του γενικού πληθυσμού κάποια στιγμή της ζωής του θα υποφέρει από διαταραχή πανικού ενώ η πάθηση αυτή συμβαίνει συχνότερα σε γυναίκες παρά σε άντρες. Παρόλο που η διαταραχή πανικού μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, συχνότερα πρωτοεμφανίζεται ανάμεσα στις ηλικίες 20 έως 40 ετών.

Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας (DSM-V, APA 2103), η διαταραχή πανικού χαρακτηρίζεται από την παρουσία επαναλαμβανόμενων και απροσδόκητων κρίσεων πανικού. Μια κρίση πανικού χαρακτηρίζεται από έντονο άγχος, φόβο αιφνίδιου θανάτου, αίσθημα αποξένωσης από τον εαυτό ή το περιβάλλον, ένα γενικότερο αίσθημα απώλειας ελέγχου και επερχόμενης τρέλας. Ταυτόχρονα, μαζί με τα ψυχολογικά συμπτώματα εμφανίζονται μια σειρά από σωματικά συμπτώματα: ταχυκαρδία, εφίδρωση, ακούσια τινάγματα, αίσθημα δύσπνοιας ή ασφυξίας, αίσθημα πνιγμού, πόνος στο στήθος ή δυσφορία, ναυτία ή στομαχικός ίλιγγος, αίσθημα ζάλης, αστάθειας ή λιποθυμίας, έξαψη ή κρυάδες, παραισθησίες (μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα).

Εύλογα θα μπορούσε κάποιος να επισημάνει ότι όλα αυτά τα συμπτώματα είναι συνήθη όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση κινδύνου. Εδώ όμως έγκειται και η ειδοποιός διαφορά της κρίσης πανικού: στην κρίση πανικού τα συμπτώματα εμφανίζονται ξαφνικά και χωρίς κανέναν λόγο, παρουσιάζονται σε φαινομενικά ακίνδυνες καταστάσεις (ακόμα και στον ύπνο), δεν έχουν καμία σχέση με κάποιο γεγονός, δεν υπάρχει κάποιος εύκολος τρόπος για να σταματήσουν και η αίσθηση φόβου που κυριαρχεί είναι πέρα από κάθε λογικό όριο και ρεαλιστικής πραγματικότητας.

Οι κρίσεις πανικού είναι πιθανόν να διαρκούν από 5 λεπτά μέχρι ακόμη και 1 ώρα, με χαρακτηριστικό γνώρισμα ότι κατά η διάρκειά τους ο χρόνος περνάει βασανιστικά αργά για το άτομο που βιώνει μια κρίση πανικού, με αποτέλεσμα μετά το τέλος της το άτομο να νιώθει εξαντλημένο. Επίσης, μεταξύ των κρίσεων το άτομο αναπτύσσει έντονη ανησυχία για το ενδεχόμενο να πάθει νέες κρίσεις πανικού, καθώς και για τις συνέπειες που μπορεί να έχουν οι κρίσεις πανικού στη σωματική και ψυχική υγεία του.

Πριν αναφερθούμε στο θέμα της διάγνωσης της Διαταραχής Πανικού, θα πρέπει να εφιστήσουμε την προσοχή μας στην εξής λεπτομέρεια: η εμφάνιση μιας κρίσης πανικού δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι ένα άτομο πάσχει από Διαταραχή πανικού. Όλοι μας κατά περιόδους βιώνουμε έντονη ψυχολογική πίεση για θέματα που αφορούν την προσωπική μας ζωή, τις διαπροσωπικές μας σχέσεις και την εργασία μας. Τέτοιες περίοδοι μας καθιστούν ευάλωτους, αυξάνοντας την πιθανότητα να εμφανίσουμε συμπτώματα παρόμοια με εκείνα που αντιπροσωπεύουν μια κρίση πανικού ή ακόμα και να βιώσουμε μια κρίση πανικού αυτή καθεαυτή. Ωστόσο, σε περίπτωση που το άτομο δεν βρει τρόπους διαχείρισης του άγχους, προκειμένου να αποτρέψει μια δεύτερη μελλοντική κρίση πανικού σε σύντομο χρονικό διάστημα, αρχίζει και βιώνει άγχος προσμονής, δηλαδή ασχολείται επίμονα με την πιθανότητα ότι θα ακολουθήσει και άλλη κρίση. Νιώθει διαρκώς ανησυχία, παρατηρεί έντονα τις αντιδράσεις του και είναι σε διαρκή επιφυλακή για σωματικά συμπτώματα ή ενοχλήσεις που θα σηματοδοτήσουν μια νέα κρίση. Η παραμικρή δυσφορία, ζάλη ή αδιαθεσία ερμηνεύεται με αρνητικό έως και καταστροφικό τρόπο, με συνέπεια την μείωση της ποιότητας ζωής του, καθώς περιορίζει τις δραστηριότητες του και αποφεύγει χώρους ή συνθήκες που συνδέονται με την πρώτη κρίση πανικού.

Συνήθως σε έναν ασθενή εμφανίζονται κάποια συμπτώματα, για να γίνει όμως διάγνωση της Διαταραχής Πανικού, θα πρέπει να εμφανίζει τέσσερις κρίσεις πανικού, με τουλάχιστον τέσσερα από τα προαναφερθέντα συμπτώματα στη διάρκεια ενός μήνα. Επίσης ένας ασθενής θεωρείται ότι πάσχει από διαταραχή πανικού, όταν μετά από μια κρίση πανικού έχει για χρονικό διάστημα τουλάχιστον τεσσάρων εβδομάδων, έντονο διαρκή φόβο επανάληψης της κρίσης πανικού. Ωστόσο, θα πρέπει να τονιστεί ότι, λόγω της φύσης των συμπτωμάτων, προτού δοθεί η διάγνωση της Διαταραχής Πανικού, θα πρέπει προηγουμένως να έχουν αποκλειστεί άλλες πιθανές ιατρικές παθήσεις, που μπορεί να εμφανίζουν παρόμοια ομάδα συμπτωμάτων (πχ. καρδιολογικά προβλήματα, ενδοκρινολογικά νοσήματα, κ.α.).

Ως προς την αιτιολογία των κρίσεων πανικού και κατά συνέπεια της Διαταραχής Πανικού, αυτή μπορεί να οφείλεται στους εξής παράγοντες:

1) Σημαντικά γεγονότα της ζωής (θετικά ή αρνητικά): χρόνια προβλήματα υγείας, διαζύγιο, ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, η απώλεια – αλλαγή της εργασίας, οικονομικά προβλήματα, η αλλαγή κατοικίας, η γέννηση ενός παιδιού, ο γάμος, η εισαγωγή στο πανεπιστήμιο, κ.α.

2) Κληρονομικότητα: Οι πιθανότητες κρίσεων πανικού αυξάνονται σε ανθρώπους που στην άμεση οικογένεια τους υπάρχουν συγγενείς που πάσχουν ή έπασχαν κάποτε κι αυτοί από διαταραχή πανικού.

3) Ουσίες – Φάρμακα: Αμφεταμίνες,  βενζοδιαζεπίνες, υπνωτικά χάπια, κοκαΐνη, κ.α.

4) Ιδιοσυγκρασία του ατόμου: Γενικά άνθρωποι με υψηλό επίπεδο ευερεθιστότητας και χαμηλή ικανότητα προσαρμογής είναι πιο επιρρεπείς στο φόβο και το άγχος και κατά συνέπεια στην εμφάνιση κρίσεων πανικού και Διαταραχής Πανικού.

5) Αυτοεικόνα του ατόμου: Στον τρόπο δηλαδή που το άτομο αξιολογεί τον εαυτό του, τις δυνατότητες του, τις προσδοκίες που έχει από αυτόν και από τη ζωή του γενικά.

6) Τρόπος αντιμετώπισης των δυσκολιών: Αν ο τρόπος είναι περισσότερο παθητικός και βασίζεται στην αποφυγή αγχωτικών ή απαιτητικών καταστάσεων, εστιάζει σε εσωτερικές και αρνητικές σκέψεις, τότε δημιουργούνται προϋποθέσεις ευνοϊκές για αγχώδεις διαταραχές, όπως η Διαταραχή Πανικού.

7) Διαταραχές της Διάθεσης.  Άνθρωποι που πάσχουν από συναισθηματικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη, παρουσιάζουν συχνά και κάποια αγχώδη διαταραχή, χωρίς ωστόσο να μπορούμε με απόλυτη σιγουριά να πούμε αν η κατάθλιψη προϋπήρχε ή αν παρουσιάστηκε ως συνέπεια των κρίσεων πανικού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές, έτσι και στη Διαταραχή Πανικού, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Ειδικότερα, η διαταραχή πανικού συχνά συνυπάρχει με άλλες αγχώδεις διαταραχές, με συχνότερη την αγοραφοβία, όπου τα άτομα με διαταραχή πανικού από το φόβο τους μην πάθουν κάποια κρίση πανικού, μπροστά σε άλλους, κι έρθουν σε δύσκολη θέση, αποφεύγουν μέρη με πολύ κόσμο ή όταν αυτό είναι αναπόφευκτο βιώνουν μεγάλο άγχος και καταστρώνουν στρατηγικές διαφυγής από τα μέρη αυτά. Επιπλέον, οι ασθενείς με διαταραχή πανικού και ιδιαίτερα εκείνοι που παρουσιάζουν επιπρόσθετα αγοραφοβία, είναι πιο πιθανό να αποπειραθούν να αυτοκτονήσουν, ενώ παρουσιάζουν και χειρότερη πρόγνωση (μόλις 20% ύφεση στα 2 πρώτα έτη).  Άλλες αγχώδεις διαταραχές που συνυπάρχουν με τη Διαταραχή Πανικού είναι η κοινωνική φοβία, η διαταραχή μετατραυματικού στρες και η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Επίσης, η Διαταραχή Πανικού παρουσιάζει σημαντική συννοσηρότητα με διαταραχές σχετιζόμενες με χρήση ουσιών (αλκοόλ, κάπνισμα). Συγκεκριμένα, παρόλο που δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένο, η επιβλαβής χρήση αλκοόλ συχνά θεωρείται επιπλοκή της διαταραχής πανικού, ενώ για το κάπνισμα έχει διατυπωθεί η άποψη ότι μπορεί να ενέχεται στην αιτιολογία της διαταραχής πανικού.

 H θεραπεία της Διαταραχής Πανικού περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, με ή χωρίς φαρμακευτική αγωγή. Σε ένα καλό δομημένο ψυχοθεραπευτικό μοντέλο, ένα μεγάλο ποσοστό -γύρω στο 80%- θα επιτύχει μείωση του  αριθμού και της συχνότητας των κρίσεων πανικού ή ακόμα και την εξάλειψη τους. Η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας έγκειται στο γεγονός ότι μπορεί να βοηθήσει αποτελεσματικά τα άτομα με διαταραχή πανικού, στο να μάθουν να διαχειρίζονται επιτυχώς τα συμπτώματά τους καθώς και να λύνουν τις εσωτερικές τους συγκρούσεις που ενδεχομένως προκαλούν και συντηρούν τα συμπτώματα αυτά. Ως η πιο ενδεδειγμένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση θεωρείται η γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται άλλες, δεδομένου ότι κάθε άτομο με τη συγκεκριμένη διαταραχή μπορεί, λόγω της ιδιοσυγκρασίας του και των συμπτωμάτων που βιώνει, να ανταποκριθεί καλύτερα σε διαφορετικό θεραπευτικό σχήμα. Τέλος, όσον αφορά τα φαρμακευτικά σκευάσματα, τα αντικαταθλιπτικά (ειδικά οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης – SSRIs) και τα αγχολυτικά (βενζοδιαζεπίνες) αποτελούν την κύρια φαρμακευτική θεραπεία της διαταραχής πανικού.

To άρθρο Διαταραχή Πανικού μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.