Η αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνει ότι η εφηβεία συνοδεύεται από αυξημένη παρορμητικότητα, αναζήτηση έντασης και μειωμένη ικανότητα μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, λόγω της ανώριμης ακόμη λειτουργίας του προμετωπιαίου φλοιού (Steinberg, 2014). Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι κοινά σε όλους τους εφήβους. Η βιολογία της εφηβείας είναι κοινή για όλους· αυτό που καθορίζει αν η κρίση θα περάσει ή θα εκτροχιαστεί είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται.

Στην ελληνική πραγματικότητα, η οικογένεια παίζει κεντρικό ρόλο. Όταν υπάρχει σταθερότητα, σαφή όρια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, η εφηβική αντίδραση τείνει να παραμένει εντός λειτουργικών ορίων. Αντίθετα, σε οικογενειακά περιβάλλοντα με ασυνέπεια, υπερπροστασία ή πλήρη απουσία ορίων, ο έφηβος δυσκολεύεται να ρυθμίσει τη συμπεριφορά του. Έρευνες έχουν δείξει ότι η ασάφεια γονεϊκών ρόλων και η έλλειψη σταθερής πειθαρχίας σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Hoeve et al., 2009).

Ένας δεύτερος κρίσιμος παράγοντας είναι το σχολείο. Στην Ελλάδα, το σχολικό πλαίσιο συχνά αποτυγχάνει να λειτουργήσει ως χώρος ένταξης και νοήματος. Η σχολική αποτυχία, η περιθωριοποίηση και η αίσθηση ότι «δεν ανήκω εδώ» αποτελούν ισχυρούς προγνωστικούς δείκτες παραβατικότητας (Farrington, 2005). Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να αποκτήσει ταυτότητα μέσα από τη μάθηση ή την αναγνώριση, την αναζητά αλλού — συχνά μέσα από την αντίδραση.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ομάδα συνομηλίκων. Οι έφηβοι που δεν βρίσκουν αποδοχή σε λειτουργικές ομάδες στρέφονται ευκολότερα σε ομάδες που προσφέρουν ένταξη μέσω παραβατικής συμπεριφοράς. Η ομάδα λειτουργεί ως ενισχυτής ταυτότητας και συχνά αντικαθιστά την απουσία σταθερών ενηλίκων προτύπων (Dishion & Tipsord, 2011).

Στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών, οι κοινωνικοοικονομικές πιέσεις έχουν εντείνει αυτούς τους μηχανισμούς. Η οικονομική ανασφάλεια, η εργασιακή εξουθένωση των γονέων και η αποδυνάμωση των θεσμών περιορίζουν τη δυνατότητα έγκαιρης παρέμβασης. Ο έφηβος βιώνει έναν κόσμο ασταθή, χωρίς ξεκάθαρες διαδρομές προς το μέλλον. Όπως δείχνουν μελέτες, η απουσία ρεαλιστικών προσδοκιών για το μέλλον αυξάνει την πιθανότητα αντικοινωνικής συμπεριφοράς (Agnew, 2005).

Ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας είναι η αίσθηση νοήματος και σκοπού. Έφηβοι που διαθέτουν δραστηριότητες με δομή — αθλητισμό, τέχνες, ομαδικές δράσεις — εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά παραβατικότητας. Η δομημένη προσπάθεια λειτουργεί προστατευτικά, προσφέροντας όρια, ταυτότητα και αίσθηση επάρκειας (Eccles & Barber, 1999). Η απουσία τέτοιων πλαισίων αφήνει τον έφηβο εκτεθειμένο στην παρορμητικότητα.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα όρια δεν ταυτίζονται με τη σκληρότητα ή την αυταρχικότητα. Όρια σημαίνει προβλεψιμότητα, συνέπεια και σαφήνεια, όχι τιμωρία ή συναισθηματική απόσταση. Στην ελληνική οικογένεια, όπου συχνά η στοργή συγχέεται με την απουσία ορίων, αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη: τα όρια λειτουργούν προστατευτικά όταν συνυπάρχουν με σχέση και συναισθηματική διαθεσιμότητα.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: οι έφηβοι δεν «εκτροχιάζονται» τυχαία. Η παραβατική συμπεριφορά αναδύεται όταν η φυσιολογική εφηβική αντίδραση συναντά αστάθεια, απουσία ορίων και έλλειψη νοήματος. Αντίθετα, όπου υπάρχουν προστατευτικοί παράγοντες, η κρίση μετασχηματίζεται σε ωρίμανση.

Η κατανόηση αυτής της διαφοροποίησης είναι κρίσιμη για την πρόληψη. Όσο νωρίτερα ενισχυθούν τα προστατευτικά πλαίσια, τόσο μειώνεται η πιθανότητα η εφηβική αντίδραση να παγιωθεί σε παραβατική ταυτότητα.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• Dishion, T. J., & Tipsord, J. M. (2011). Peer contagion in child and adolescent social and emotional development. Annual Review of Psychology, 62, 189–214.
• Eccles, J. S., & Barber, B. L. (1999). Student council, volunteering, basketball, or marching band: What kind of extracurricular involvement matters? Journal of Adolescent Research, 14(1), 10–43.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Hoeve, M. et al. (2009). A meta-analysis of attachment to parents and delinquency. Journal of Abnormal Child Psychology, 37, 749–775.
• Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.

To άρθρο Γιατί κάποιοι έφηβοι περνούν την κρίση και άλλοι εκτροχιάζονται μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Η εφηβεία αποτελεί αναπτυξιακά μια περίοδο ριζικής αναδιοργάνωσης της ταυτότητας. Σύμφωνα με τον Erikson (1968), ο έφηβος βρίσκεται στο στάδιο της σύγκρουσης μεταξύ ταυτότητας και σύγχυσης ρόλων, καλούμενος να απαντήσει στο ερώτημα «ποιος είμαι» μέσα από τη διαφοροποίηση από τις παιδικές εξαρτήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η αμφισβήτηση, η σύγκρουση και η αντίδραση δεν συνιστούν από μόνες τους παθολογία, αλλά αναμενόμενα αναπτυξιακά φαινόμενα.

Το πρόβλημα προκύπτει όταν αυτή η αναπτυξιακή «επανάσταση» δεν πλαισιώνεται από σαφή όρια και σταθερές σχέσεις. Όπως επισημαίνει η αναπτυξιακή ψυχολογία, η απουσία δομής και αξιόπιστων ενήλικων ρόλων δυσχεραίνει τον μετασχηματισμό της αντίδρασης σε ώριμη αυτονομία (Steinberg, 2014). Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εφηβική αμφισβήτηση εκτρέπεται και η συμπεριφορά γίνεται το κύριο μέσο ρύθμισης εσωτερικής έντασης.

Στη συστηματική παραβατικότητα, το ζήτημα δεν είναι η απλή απουσία ενοχής, αλλά η μειωμένη ικανότητα αναστολής, η περιορισμένη ενσυναίσθηση προς τις συνέπειες των πράξεων και η επανάληψη συμπεριφορών χωρίς ουσιαστική μάθηση από τις επιπτώσεις τους. Αυτά τα στοιχεία δεν συνιστούν από μόνα τους διάγνωση, αλλά αποτελούν κλινικά σημεία που διαφοροποιούν την παροδική εφηβική αντίδραση από πιο σταθερά μοτίβα απορρύθμισης.

Η παραβατική συμπεριφορά στους εφήβους συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός νοηματοδότησης. Προσφέρει ένταση, αίσθηση δύναμης, αναγνώριση και ένταξη σε ομάδα. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι έφηβοι που βιώνουν χαμηλή αίσθηση σκοπού, αποτυχία στο σχολείο ή κοινωνική περιθωριοποίηση είναι πιο πιθανό να εμπλακούν σε παραβατικές συμπεριφορές (Agnew, 2005). Η παραβίαση κανόνων γίνεται τρόπος ύπαρξης και ταυτότητας, ιδίως όταν άλλοι δρόμοι ένταξης είναι κλειστοί.

Είναι κρίσιμο να διαχωρίσουμε την επαναστατική συμπεριφορά από τη συστηματική παραβατικότητα. Η πρώτη μπορεί να εκδηλώνεται με έντονο αντίλογο, συγκρούσεις, πειραματισμό και παροδική απόσυρση. Η δεύτερη χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη παραβίαση κοινωνικών κανόνων, επιθετικότητα, έλλειψη ενοχής και επικίνδυνες συμπεριφορές. Σύμφωνα με το DSM-5-TR, όταν αυτά τα μοτίβα είναι επίμονα και γενικευμένα, απαιτούν σοβαρή κλινική αξιολόγηση (American Psychiatric Association, 2022).

Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η παραβατικότητα ανηλίκων δεν είναι αποτέλεσμα μόνο ατομικών χαρακτηριστικών, αλλά κυρίως συνδυασμού περιβαλλοντικών παραγόντων: οικογενειακή αστάθεια, ασαφή ή αντιφατικά όρια, σχολική αποτυχία, κοινωνική απομόνωση και απουσία θετικών προτύπων (Farrington, 2005). Όταν αυτοί οι παράγοντες συνυπάρχουν, η συμπεριφορά μετατρέπεται σε κύριο μέσο ψυχικής ρύθμισης.

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η παραβατική συμπεριφορά δεν αποτελεί το πρωτογενές πρόβλημα, αλλά σύμπτωμα βαθύτερης αποδιοργάνωσης. Σύμπτωμα σύγχυσης ρόλων, απουσίας κατεύθυνσης και δυσκολίας ένταξης σε ένα λειτουργικό κοινωνικό πλαίσιο. Η έγκαιρη αναγνώριση αυτής της διάστασης αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες ουσιαστικής παρέμβασης.

Η τιμωρία χωρίς κατανόηση μπορεί να ενισχύσει την ταύτιση του εφήβου με τον ρόλο του «παραβατικού». Αντίθετα, παρεμβάσεις που αποκαθιστούν τη δομή, τη σχέση και την αίσθηση προσανατολισμού έχουν αποδειχθεί πιο αποτελεσματικές στη μακροπρόθεσμη πρόληψη (Steinberg & Morris, 2001).

Στα επόμενα άρθρα θα εξεταστεί γιατί κάποιοι έφηβοι περνούν αυτή τη φάση χωρίς σοβαρές συνέπειες, ενώ άλλοι εγκλωβίζονται σε μοτίβα παραβατικότητας, καθώς και ο ρόλος της οικογένειας, του σχολείου και των θεσμών στη διαμόρφωση της εφηβικής συμπεριφοράς.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. APA Publishing.
• Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. W. W. Norton & Company.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.
• Steinberg, L., & Morris, A. S. (2001). Adolescent development. Annual Review of Psychology, 52, 83–110.

To άρθρο Παραβατικότητα ανηλίκων και εφηβική «επανάσταση»: τι πραγματικά συμβαίνει μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα τείνει να κινείται ανάμεσα σε δύο ακραίες θέσεις: από τη μία, την αυστηρή κατασταλτική προσέγγιση που εστιάζει στην τιμωρία και από την άλλη, την υποβάθμιση του φαινομένου ως «φυσιολογικής εφηβικής αντίδρασης» που απλώς θα περάσει. Και οι δύο προσεγγίσεις αποτυγχάνουν να κατανοήσουν τη σύνθετη ψυχολογική, αναπτυξιακή και κοινωνική πραγματικότητα μέσα στην οποία διαμορφώνεται η συμπεριφορά των εφήβων σήμερα.

Η παρούσα συζήτηση αφορά ένα ευρύ φάσμα εφηβικών συμπεριφορών — από τη συστηματική αντίδραση, τη σχολική απορρύθμιση και την επιθετικότητα, έως μορφές παραβατικότητας — και όχι αποκλειστικά πράξεις με ποινικές συνέπειες.

Η εφηβεία αποτελεί μια κρίσιμη αναπτυξιακή περίοδο, κατά την οποία ο νέος καλείται να αναδιαμορφώσει την ταυτότητά του, να διαφοροποιηθεί από την οικογένεια και να βρει τη θέση του στο κοινωνικό σύνολο. Στο ελληνικό πλαίσιο, αυτή η διαδικασία συχνά λαμβάνει χώρα μέσα σε συνθήκες έντονης οικογενειακής εμπλοκής, ασάφειας ρόλων και αντιφατικών μηνυμάτων σχετικά με τα όρια, την ευθύνη και την αυτονομία. Η παρατεταμένη οικονομική και κοινωνική αστάθεια των τελευταίων δεκαετιών έχει επιβαρύνει περαιτέρω το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον, δημιουργώντας συνθήκες ανασφάλειας και αποδιοργάνωσης.

Η εφηβική «επανάσταση» — η αμφισβήτηση, η σύγκρουση, η αντίδραση — δεν αποτελεί από μόνη της παθολογία. Αντιθέτως, είναι αναπτυξιακά αναμενόμενη. Όταν όμως δεν πλαισιώνεται από σαφή όρια, σταθερές σχέσεις και λειτουργικά πρότυπα ενηλίκων, μπορεί να εκτραπεί σε παραβατική συμπεριφορά. Στην Ελλάδα, όπου το σχολείο συχνά αδυνατεί να λειτουργήσει ως σταθερός θεσμικός άξονας και η οικογένεια καλείται να καλύψει πολλαπλούς ρόλους, η έλλειψη δομής γίνεται ιδιαίτερα εμφανής.

Η παρούσα σειρά άρθρων επιχειρεί να προσεγγίσει την παραβατικότητα ανηλίκων και την εφηβική αντιδραστικότητα στην Ελλάδα όχι ως ηθικό ή πειθαρχικό πρόβλημα, αλλά ως ψυχολογικό σύμπτωμα που συνδέεται με απώλεια κατεύθυνσης, σύγχυση ρόλων, δυσκολία ένταξης και αποδυνάμωση των θεσμικών πλαισίων. Η προσέγγιση βασίζεται σε δεδομένα από την αναπτυξιακή ψυχολογία, την ψυχοπαθολογία και τη μελέτη της παραβατικότητας ανηλίκων, προσαρμοσμένα στις ιδιαιτερότητες της ελληνικής κοινωνικής πραγματικότητας.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο της οικογένειας, του σχολείου και των θεσμών, καθώς και στη διάκριση μεταξύ παροδικής εφηβικής αντίδρασης και επίμονων μοτίβων παραβατικής συμπεριφοράς που απαιτούν έγκαιρη και συντονισμένη παρέμβαση. Παράλληλα, εξετάζεται πώς η απουσία νοήματος, η σχολική αποτυχία, η κοινωνική περιθωριοποίηση και η έλλειψη θετικών ρόλων μπορούν να οδηγήσουν τον έφηβο στη συμπεριφορά ως κύριο μέσο αυτοπροσδιορισμού.

Στόχος της σειράς δεν είναι η παθολογικοποίηση της εφηβείας ούτε η αναζήτηση απλών ενόχων. Αντίθετα, επιδιώκεται η κατανόηση των μηχανισμών που οδηγούν στην εκτροπή της αναπτυξιακής πορείας και η ανάδειξη των παραγόντων που μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά και αποκαταστατικά μέσα στο ελληνικό κοινωνικό πλαίσιο.

Τα άρθρα που ακολουθούν συνθέτουν μια ενιαία διαδρομή κατανόησης: από τη βασική ψυχολογική ερμηνεία της εφηβικής επαναστατικής συμπεριφοράς, στη διερεύνηση των αιτίων της παραβατικότητας στην Ελλάδα και, τελικά, στη συζήτηση για το τι μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά τους νέους και τις οικογένειές τους πριν η αντίδραση μετατραπεί σε μόνιμη ταυτότητα.

To άρθρο Εισαγωγή στη σειρά άρθρων Παραβατικότητα ανηλίκων και εφηβική επαναστατική συμπεριφορά στην Ελλάδα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Το πρώτο και πιο συχνό λάθος είναι η τιμωρία χωρίς σχέση. Όταν οι συνέπειες εφαρμόζονται αποκομμένες από διάλογο, κατανόηση και σταθερή παρουσία, ο έφηβος δεν μαθαίνει· αμύνεται. Η τιμωρία μπορεί να περιορίσει προσωρινά τη συμπεριφορά, αλλά όταν δεν συνοδεύεται από αποκατάσταση και νόημα, ενισχύει την εχθρότητα και τη διάσπαση της σχέσης. Έρευνες δείχνουν ότι αυστηρές ποινικές αντιδράσεις σε ανήλικους σχετίζονται με αυξημένα ποσοστά υποτροπής (McAra & McVie, 2007).

Δεύτερο κρίσιμο λάθος είναι η ετικετοποίηση. Όροι όπως «προβληματικός», «αδιόρθωτος» ή «επικίνδυνος» μετατρέπουν τη συμπεριφορά σε ταυτότητα. Σύμφωνα με τη θεωρία της επισήμανσης, όταν το άτομο εσωτερικεύσει την κοινωνική ετικέτα, αυξάνεται η πιθανότητα να συμπεριφερθεί σύμφωνα με αυτήν (Becker, 1963). Στην εφηβεία, όπου η ταυτότητα βρίσκεται υπό διαμόρφωση, αυτός ο μηχανισμός είναι ιδιαίτερα ισχυρός.

Ένα τρίτο συχνό λάθος είναι η σύγχυση μεταξύ ορίων και αυταρχισμού. Όρια χωρίς σχέση και χωρίς συνέπεια δεν λειτουργούν ως πλαίσιο, αλλά ως απειλή. Αντί να ενισχύεται η αναστολή και η υπευθυνότητα, ενισχύεται η αντίδραση. Στην ελληνική πραγματικότητα, αυτό συχνά εκδηλώνεται με απότομες εναλλαγές: από πλήρη ανοχή σε αιφνίδια σκληρότητα. Αυτή η ασυνέπεια αυξάνει τη σύγχυση και μειώνει την εμπιστοσύνη του εφήβου προς τους ενήλικες.

Ιδιαίτερα επιβαρυντική είναι και η καθυστέρηση παρέμβασης. Όταν τα πρώτα σημάδια αποσύνδεσης υποτιμώνται ως «φάση» ή «αντίδραση της ηλικίας», χάνεται πολύτιμος χρόνος. Η έρευνα δείχνει ότι όσο περισσότερο παρατείνεται η παραβατική πορεία χωρίς παρέμβαση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα παγίωσής της (Farrington, 2005). Η αδράνεια δεν είναι ουδετερότητα· είναι παράγοντας κινδύνου.

Ένα ακόμη λάθος είναι η αποκλειστική εστίαση στο σύμπτωμα. Η προσπάθεια να «κοπεί» η συμπεριφορά χωρίς να εξεταστεί το πλαίσιο — σχολικό, οικογενειακό, κοινωνικό — οδηγεί σε μετατόπιση του προβλήματος, όχι σε λύση. Ο έφηβος μπορεί να αλλάξει μορφή έκφρασης, αλλά όχι πορεία. Όπως έχει δείξει η αναπτυξιακή ψυχολογία, η συμπεριφορά λειτουργεί συχνά ως ρύθμιση εσωτερικής έντασης και όχι ως απλή ανυπακοή (Steinberg, 2014).

Εξίσου προβληματική είναι η απομόνωση χωρίς εναλλακτική ένταξη. Η απομάκρυνση από το σχολείο, την ομάδα ή το πλαίσιο χωρίς ταυτόχρονη δημιουργία νέου λειτουργικού χώρου αφήνει τον έφηβο χωρίς σημείο αναφοράς. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επιστροφή σε παραβατικές ομάδες γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη, καθώς η ανάγκη για ένταξη παραμένει ενεργή (Dishion & Tipsord, 2011).

Τέλος, ένα συχνό αλλά λιγότερο εμφανές λάθος είναι η υπερβολική ψυχολογικοποίηση χωρίς πράξη. Η κατανόηση είναι απαραίτητη, αλλά όταν δεν συνοδεύεται από δομή, όρια και συγκεκριμένες αλλαγές στο πλαίσιο ζωής, παραμένει θεωρητική. Η αλλαγή στην εφηβεία απαιτεί εμπειρία, όχι μόνο επίγνωση.

Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των λαθών είναι ότι αντιμετωπίζουν την παραβατικότητα ως πρόβλημα που πρέπει να εξαλειφθεί, και όχι ως σήμα αποδιοργάνωσης που χρειάζεται αναπλαισίωση. Όταν απουσιάζουν δομή, σχέση και δυνατότητα επιστροφής, η συμπεριφορά γίνεται ο μοναδικός σταθερός άξονας ταυτότητας.

Η παραβατικότητα δεν παγιώνεται επειδή οι έφηβοι «δεν θέλουν να αλλάξουν». Παγιώνεται όταν το περιβάλλον τους δεν προσφέρει λειτουργικούς δρόμους αλλαγής. Εκεί ακριβώς κρίνεται η αποτελεσματικότητα των ενηλίκων και των θεσμών.

Με αυτό το άρθρο ολοκληρώνεται η παρούσα σειρά, με στόχο όχι την απλοποίηση ενός σύνθετου φαινομένου, αλλά την κατανόηση των μηχανισμών που οδηγούν είτε στην εκτροπή είτε στην επαναφορά της αναπτυξιακής πορείας.

Βιβλιογραφία

• Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. Free Press.
• Dishion, T. J., & Tipsord, J. M. (2011). Peer contagion in child and adolescent social and emotional development. Annual Review of Psychology, 62, 189–214.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• McAra, L., & McVie, S. (2007). Youth justice? The impact of system contact on patterns of desistance. European Journal of Criminology, 4(3), 315–345.
• Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.

To άρθρο Τι δεν βοηθά: κοινά λάθη που παγιώνουν την παραβατικότητα ανηλίκων μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Το πρώτο στοιχείο που βοηθά ουσιαστικά είναι η έγκαιρη αναγνώριση χωρίς στιγματισμό. Όταν τα πρώτα σημάδια απορρύθμισης — επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις, σχολική απόσυρση, επιθετικότητα — αντιμετωπίζονται είτε με αδιαφορία είτε με υπερβολική τιμωρία, το μήνυμα που λαμβάνει ο έφηβος είναι ότι δεν υπάρχει χώρος διόρθωσης. Αντίθετα, η έγκαιρη παρέμβαση που αναγνωρίζει τη δυσκολία χωρίς να ορίζει το άτομο ως «πρόβλημα» λειτουργεί προστατευτικά (Farrington, 2005).

Δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι η αποκατάσταση δομής. Οι έφηβοι που βρίσκονται σε παραβατική τροχιά δεν στερούνται ορίων· συχνά στερούνται προβλέψιμων πλαισίων. Δομή σημαίνει σαφή ωράρια, ρόλους, προσδοκίες και συνέπειες που εφαρμόζονται με συνέπεια. Όπως δείχνουν μελέτες στην αναπτυξιακή ψυχολογία, η προβλεψιμότητα μειώνει την παρορμητικότητα και ενισχύει τη δυνατότητα αυτορρύθμισης (Steinberg, 2014).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η δομημένη δραστηριότητα. Οργανωμένος αθλητισμός, τεχνικές ή καλλιτεχνικές δραστηριότητες και πλαίσια με σαφή στόχο και καθοδήγηση ενηλίκων λειτουργούν ως ισχυροί προστατευτικοί παράγοντες. Δεν λειτουργούν επειδή «κρατούν το παιδί απασχολημένο», αλλά επειδή προσφέρουν ρόλο, ένταξη και εμπειρία προσπάθειας με νόημα. Έρευνες δείχνουν ότι η συμμετοχή σε τέτοια πλαίσια μειώνει σημαντικά την πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Eccles & Barber, 1999).

Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η σχέση με τουλάχιστον έναν σταθερό ενήλικα. Δεν χρειάζεται να είναι γονέας. Μπορεί να είναι εκπαιδευτικός, προπονητής, μέντορας. Η παρουσία ενός ενήλικα που αντέχει τη σύγκρουση, θέτει όρια και δεν αποσύρεται συναισθηματικά αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς παράγοντες αποκατάστασης (Werner & Smith, 2001). Η σχέση αυτή λειτουργεί ως σημείο αναφοράς όταν όλα τα άλλα πλαίσια αποτυγχάνουν.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η επανασύνδεση με την έννοια της ευθύνης — όχι ως βάρος, αλλά ως επιλεγμένη δέσμευση. Όταν ο έφηβος αρχίζει να αναλαμβάνει μικρές, ρεαλιστικές ευθύνες που συνδέονται με αξία και όχι με τιμωρία, η συμπεριφορά παύει σταδιακά να είναι το μοναδικό πεδίο αυτοπροσδιορισμού. Η ευθύνη, όταν επιλέγεται και υποστηρίζεται, οργανώνει την ταυτότητα αντί να την καταπιέζει.

Κεντρικό στοιχείο της παρέμβασης είναι επίσης η διατήρηση ανοιχτής πορείας επιστροφής. Οι θεσμοί που επιτρέπουν στον έφηβο να «επανενταχθεί» χωρίς να κουβαλά μόνιμα το στίγμα του παρελθόντος μειώνουν την πιθανότητα παγίωσης της παραβατικής ταυτότητας. Σύμφωνα με τη θεωρία της αποδέσμευσης (desistance theory), η δυνατότητα αλλαγής ρόλου είναι καθοριστική για τη μείωση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς (McNeill, 2006).

Τέλος, αυτό που πραγματικά βοηθά είναι η συντονισμένη παρέμβαση. Οικογένεια, σχολείο, κοινωνικές υπηρεσίες και θεσμοί οφείλουν να λειτουργούν με κοινό άξονα. Όταν ο έφηβος λαμβάνει αντικρουόμενα μηνύματα — ανοχή από τον έναν, απόρριψη από τον άλλον — η σύγχυση εντείνεται. Όταν, αντίθετα, τα πλαίσια ευθυγραμμίζονται, η πιθανότητα αναστροφής αυξάνεται σημαντικά.

Η παραβατικότητα δεν παγιώνεται επειδή «δεν γίνεται αλλιώς». Παγιώνεται όταν λείπουν δομή, σχέση και δυνατότητα επιστροφής. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το σημείο όπου η παρέμβαση μπορεί να κάνει τη διαφορά.

Στο επόμενο και τελευταίο άρθρο της σειράς θα εξεταστεί τι δεν βοηθά — κοινές πρακτικές που, παρά τις καλές προθέσεις, συχνά ενισχύουν το πρόβλημα αντί να το μειώνουν.

Βιβλιογραφία

• Eccles, J. S., & Barber, B. L. (1999). Student council, volunteering, basketball, or marching band. Journal of Adolescent Research, 14(1), 10–43.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• McNeill, F. (2006). A desistance paradigm for offender management. Criminology & Criminal Justice, 6(1), 39–62.
• Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity. Houghton Mifflin Harcourt.
• Werner, E. E., & Smith, R. S. (2001). Journeys from childhood to midlife. Cornell University Press.

To άρθρο Τι πραγματικά βοηθά πριν η παραβατικότητα γίνει ταυτότητα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Η ομάδα προσφέρει κάτι που συχνά λείπει από τον έφηβο: αίσθηση ανήκειν, σαφή ρόλο και κοινό νόημα. Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, το άτομο αντλεί σημαντικό μέρος της αυτοεκτίμησής του από την ομάδα στην οποία ανήκει (Tajfel & Turner, 1979). Όταν οι θεσμικές δομές — οικογένεια και σχολείο — δεν προσφέρουν αυτή την εμπειρία, η ομάδα συνομηλίκων αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο στη συγκρότηση του εαυτού.

Στην ελληνική πραγματικότητα, όπου η σχολική αποτυχία και η θεσμική αποσύνδεση είναι συχνά παρούσες, οι άτυπες ομάδες νέων λειτουργούν ως υποκατάστατα ένταξης. Η παραβατική συμπεριφορά δεν αποτελεί πάντα στόχο καθαυτό, αλλά μέσο συμμετοχής. Ο έφηβος δεν «κάνει παραβατικές πράξεις επειδή θέλει», αλλά επειδή αυτές αποτελούν το εισιτήριο για να ανήκει κάπου.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το φαινόμενο της ενίσχυσης μέσω της ομάδας. Έρευνες δείχνουν ότι οι παραβατικές συμπεριφορές εντείνονται όταν ενισχύονται κοινωνικά από συνομηλίκους, φαινόμενο γνωστό ως “peer contagion” (Dishion & Tipsord, 2011). Μέσα στην ομάδα, η παραβίαση κανόνων μπορεί να μετατραπεί σε πηγή κύρους, τόλμης ή «μαγκιάς», ενισχύοντας τη συχνότητα και την ένταση της συμπεριφοράς.

Σημαντικό είναι να γίνει η διάκριση ανάμεσα στην ομάδα και στη συμμορία. Δεν είναι όλες οι ομάδες επικίνδυνες. Ο κίνδυνος προκύπτει όταν η ομάδα οργανώνεται γύρω από αντικοινωνικές αξίες, σαφείς ιεραρχίες και επαναλαμβανόμενη παραβατική δράση. Σύμφωνα με τον Thornberry et al. (2003), η μακροχρόνια εμπλοκή σε τέτοιες ομάδες αυξάνει την πιθανότητα παγίωσης παραβατικής ταυτότητας.

Η παραβατική ταυτότητα διαμορφώνεται όταν η συμπεριφορά παύει να είναι μέσο και γίνεται ορισμός του εαυτού. Ο έφηβος δεν λέει πλέον «έκανα κάτι», αλλά «είμαι έτσι». Αυτή η μετάβαση είναι κρίσιμη και συχνά ενισχύεται από το κοινωνικό στίγμα. Όταν το σχολείο, η οικογένεια ή οι θεσμοί αντιμετωπίζουν τον νέο αποκλειστικά ως «προβληματικό», η ομάδα παραβατικότητας γίνεται ο μοναδικός χώρος αποδοχής.

Στην Ελλάδα, η απουσία δομημένων εναλλακτικών πλαισίων ένταξης — όπως οργανωμένος αθλητισμός, πολιτιστικές δράσεις ή κοινοτικές δραστηριότητες — επιβαρύνει το πρόβλημα. Μελέτες δείχνουν ότι η συμμετοχή σε δομημένες ομαδικές δραστηριότητες λειτουργεί προστατευτικά, μειώνοντας την πιθανότητα εμπλοκής σε παραβατικές ομάδες (Eccles & Barber, 1999). Η ομάδα αυτή προσφέρει όρια, ρόλους και αναγνώριση χωρίς να απαιτεί παραβίαση κανόνων.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι να «απομακρυνθεί» ο έφηβος από την ομάδα, αλλά να αλλάξει το πλαίσιο ένταξης. Η ανάγκη για ομάδα δεν εξαφανίζεται· μετασχηματίζεται. Όπου υπάρχουν λειτουργικές ομάδες με σαφή δομή, αξίες και καθοδήγηση ενηλίκων, η παραβατικότητα μειώνεται αισθητά (Steinberg & Morris, 2001).

Η κατανόηση της δυναμικής των ομάδων συνομηλίκων είναι κεντρική για κάθε παρέμβαση. Χωρίς εναλλακτική μορφή ένταξης, η απλή απαγόρευση ή η τιμωρία ενισχύει την έλξη της παραβατικής ομάδας. Η πρόληψη και η παρέμβαση οφείλουν να στοχεύουν στη δημιουργία πλαισίων όπου ο έφηβος μπορεί να ανήκει χωρίς να χρειάζεται να παραβιάζει για να υπάρξει.

Στο επόμενο άρθρο θα εξεταστεί ο ρόλος των θεσμών και της Δικαιοσύνης στην πρόληψη και τη διαχείριση της παραβατικότητας ανηλίκων, καθώς και τα όρια της τιμωρίας χωρίς αποκατάσταση.

Βιβλιογραφία

• Dishion, T. J., & Tipsord, J. M. (2011). Peer contagion in child and adolescent social and emotional development. Annual Review of Psychology, 62, 189–214.
• Eccles, J. S., & Barber, B. L. (1999). Student council, volunteering, basketball, or marching band. Journal of Adolescent Research, 14(1), 10–43.
• Steinberg, L., & Morris, A. S. (2001). Adolescent development. Annual Review of Psychology, 52, 83–110.
• Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.).
• Thornberry, T. P. et al. (2003). Gangs and delinquency in developmental perspective. Cambridge University Press.

To άρθρο Ομάδες συνομηλίκων, ανάγκη ένταξης και παραβατική ταυτότητα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Στην ελληνική πραγματικότητα, η σχολική αποτυχία συχνά βιώνεται ως απόρριψη. Έφηβοι που δυσκολεύονται ακαδημαϊκά ή συμπεριφορικά έρχονται αντιμέτωποι με επαναλαμβανόμενα μηνύματα ανεπάρκειας: χαμηλοί βαθμοί, πειθαρχικές ποινές, αρνητικές προσδοκίες. Σύμφωνα με τον Finn (1989), η σταδιακή αποδέσμευση του μαθητή από το σχολείο ξεκινά όταν το παιδί παύει να νιώθει ότι ανήκει. Η αποτυχία δεν γίνεται απλώς εμπειρία· γίνεται ταυτότητα.

Η έννοια της σχολικής αποτυχίας δεν αφορά μόνο τη μάθηση, αλλά και τη σχέση με τον θεσμό. Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να αντλήσει αίσθηση αξίας ή προοπτικής μέσα από το σχολείο, αναζητά εναλλακτικά πεδία αναγνώρισης. Έρευνες δείχνουν ότι η χαμηλή σχολική εμπλοκή και η αίσθηση αδικίας ή στιγματισμού συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Farrington, 2005).

Στην Ελλάδα, το σχολείο συχνά καλείται να λειτουργήσει σε ένα πλαίσιο περιορισμένων πόρων, αυξημένων απαιτήσεων και ελλιπούς υποστηρικτικού μηχανισμού. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με σύνθετες ψυχοκοινωνικές δυσκολίες χωρίς επαρκή θεσμική στήριξη, ενώ η πειθαρχία χρησιμοποιείται συχνά ως κύριο εργαλείο διαχείρισης. Όταν η πειθαρχία δεν συνοδεύεται από σχέση και νόημα, γίνεται μηχανισμός αποκλεισμού και όχι οριοθέτησης.

Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι το ζήτημα της πειθαρχίας χωρίς ένταξη. Σύμφωνα με τον Moffitt (1993), η επίμονη αντικοινωνική συμπεριφορά ενισχύεται όταν ο έφηβος παγιώνεται σε ρόλο «προβληματικού» μέσα στους θεσμούς. Όταν το σχολείο αντιμετωπίζει τον μαθητή αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της παραβατικότητας ή της αποτυχίας, ενισχύεται η ταύτιση με αυτόν τον ρόλο. Η συμπεριφορά τότε παύει να είναι αντίδραση και γίνεται αυτοπροσδιορισμός.

Η σχολική αποτυχία συνδέεται επίσης με τη διάρρηξη της μελλοντικής προοπτικής. Έφηβοι που δεν βλέπουν ρεαλιστική συνέχεια — είτε ακαδημαϊκή είτε επαγγελματική — δυσκολεύονται να επενδύσουν στη συμμόρφωση με κανόνες που δεν τους προσφέρουν καμία ανταμοιβή νοήματος. Όπως επισημαίνει ο Agnew (2005), η απουσία θετικών στόχων αυξάνει την πιθανότητα αντικοινωνικής συμπεριφοράς ως εναλλακτικής πηγής αξίας και έντασης.

Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι η βιολογία της εφηβείας είναι κοινή για όλους τους νέους. Η αυξημένη παρορμητικότητα, η ανάγκη για ένταση και η μειωμένη αναστολή αποτελούν αναπτυξιακά χαρακτηριστικά. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά εκδηλώνονται. Όταν το σχολείο λειτουργεί ως χώρος αποτυχίας και αποκλεισμού, η παραβατικότητα γίνεται πιο πιθανή διέξοδος.

Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυστηρότερους κανόνες. Χρειάζεται επανασύνδεση του σχολείου με την έννοια της ένταξης και της λειτουργικής πορείας. Δομημένες δραστηριότητες, αναγνώριση πολλαπλών μορφών ικανότητας και σαφή αλλά δίκαια όρια λειτουργούν προστατευτικά. Έρευνες δείχνουν ότι σχολικά περιβάλλοντα που ενισχύουν τη σχέση και τη συμμετοχή μειώνουν σημαντικά την παραβατική συμπεριφορά (Eccles & Roeser, 2011).

Το σχολείο δεν μπορεί να υποκαταστήσει την οικογένεια ούτε να λύσει μόνο του όλα τα προβλήματα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως κρίσιμος σταθεροποιητικός θεσμός. Όταν αποτυγχάνει σε αυτόν τον ρόλο, το κενό δεν μένει άδειο — συχνά καλύπτεται από ομάδες συνομηλίκων που προσφέρουν ένταξη με κόστος την παραβατική ταυτότητα. Αυτό το ζήτημα θα αποτελέσει το αντικείμενο του επόμενου άρθρου.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2011). Schools as developmental contexts during adolescence. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 225–241.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Finn, J. D. (1989). Withdrawing from school. Review of Educational Research, 59(2), 117–142.

• Moffitt, T. E. (1993). Adolescence-limited and life-course-persistent antisocial behavior. Psychological Review, 100(4), 674–701.

To άρθρο Σχολείο, σχολική αποτυχία και παραβατικότητα στην Ελλάδα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

To άρθρο Δέκα χρήσιμοι κανόνες για τους γονείς των εφήβων μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

To Facebook, το Instagram, το Twitter, το Youtube είναι μερικά μόνο από αυτά που απασχολούν μεγάλο ποσοστό παιδιών, κυρίως δε τους έφηβους. Τα μαθαίνουν μέσα από τις παρέες τους στο σχολείο, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Είναι μέσα στην καθημερινότητα μας, που οι λίγοι που απέμειναν χωρίς κάποιο λογαριασμό είναι οι «παρείσακτοι», οι περίεργοι, οι οπισθοδρομικοί.

Στην αρχή συνήθως, μπορεί να ζητήσουν διστακτικά να κάνουν λογαριασμό σε κάποιο από αυτά τα δίκτυα. Και εκεί θα αρχίσει να υπάρχει η ανησυχία των γονιών για το πως να διαχειριστούν αυτή τη νέα κατάσταση. Να τα αφήσουν; Και αν ναι, από ποια ηλικία; Με ποιο να αρχίσουν από τα social media; Να απαιτήσουν να γνωρίζουν τους κωδικούς πρόσβασης;

Σίγουρα, η απομάκρυνση του παιδιού από τα social media δεν είναι και η πιο κατάλληλη λύση. Θα προκαλέσει ρήξη στις σχέσεις σας, εκνευρισμό και μία τεταμένη κατάσταση. Πάντως, σύμφωνα με τους κανονισμούς των περισσοτέρων δικτύων, από την ηλικία των 13 ετών επιτρέπεται η δημιουργία λογαριασμού στα ανήλικα, οπότε έχετε το περιθώριο μέχρι την ηλικία των 13 ετών να συζητήσετε μαζί του για τους κανόνες ασφαλείας, για την σωστή χρήση των social media, ώστε να μην δημιουργηθούν αισθήματα εθισμού.

Παρακάτω θα αναφέρουμε μερικά βήματα που είναι καλό να ακολουθηθούν από τους γονείς για να δημιουργηθεί μια ασφαλή σχέση μεταξύ των παιδιών και των social media:

1) Εξηγήστε τους πως συχνά οι άνθρωποι προβάλλουν μία ιδεατή εικόνα, μόνο τις στιγμές ευτυχίας ή την εικόνα που θα ήθελαν να έχουν και στον πραγματικό κόσμο αλλά δεν μπορούν για διάφορους λόγους. Εικόνες με επώνυμες μάρκες ρούχων, με ταξίδια σε διάφορα μέρη, με ξέφρενη νυχτερινή ζωή, αγκαλιά με πολλούς ανθρώπους κ.ά. Στιγμές που μπορεί να βιώσαν μία φορά στη ζωή τους και να επαναλαμβάνουν τις φωτογραφίες ή και να υποκλέπτουν, φανερώνοντας μία αναληθή εικόνα. Βοηθήστε τα, να καταλάβουν πως τα δυσάρεστα αποκρύπτονται και για αυτό να μην δείχνουν σημάδια ζήλιας και φθόνου.

2) Να είναι πάντα κόσμιοι στα σχόλια τους και στις αναρτήσεις τους καθώς ο οποιοσδήποτε μπορεί να ανατρέξει σε ό,τι έχει δημοσιευτεί για πολλά χρόνια πριν. Το διαδικτυακό μας αποτύπωμα δεν διαγράφεται απόλυτα (αφήνει ένα ψηφιακό «ίχνος»). Όπως και να έχει, θα πρέπει η συμπεριφορά και το λεξιλόγιο τους να μην διαφέρει από την πραγματική ζωή. Όπως θα εκφράζονταν αν έβλεπαν ζωντανά μία εικόνα, ανάλογα και να πληκτρολογούν. Συνηθίζεται μπροστά από την οθόνη να «βγαίνει» μία προσωπικότητα πιο επιθετική, επειδή θεωρούμε πως δεν μας βλέπει ο άλλος. Μην διστάσετε να τους ζητήσετε να απομακρύνουν οποιοδήποτε προσβλητικό post.

3) Προτείνετε τους να κάνετε δραστηριότητες, είτε εντός σπιτιού (πχ επιτραπέζιο παιχνίδι) ή και εκτός σπιτιού (πχ βόλτα με τα ποδήλατα, μπάσκετ, εκδρομή), ώστε να ξεφεύγουν από τα social media. Σίγουρα θα τους κάνει να νιώσουν καλύτερα με την αλλαγή παραστάσεων.

4) Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά σας πως θα βρίσκεστε πάντα δίπλα τους σε ό,τι χρειαστούν. Να μην έχουν ενδοιασμούς να σας εκφράσουν κάποια ανησυχία τους.

5)Τέλος, αν παρατηρήσετε αλλαγές στη διάθεση και την συμπεριφορά τους, όπως επίσης αν έχει επηρεαστεί η υγεία τους με πονοκεφάλους και αϋπνίες, μην διστάσετε να ζητήσετε την γνώμη ενός ειδικού που θα μπορέσει να σας κατευθύνει στα σωστά μονοπάτια της οικογενειακής ηρεμίας…

—

Το άρθρο συνυπογράφουν οι ψυχολόγοι του Κέντρου Συμβουλευτικής & Ψυχολογικής Υποστήριξης «Επαφή», Γιάννης  Ξηντάρας, Ράνια  Λεμονή, Αγλαΐα Κρητικού, Κατερίνα Καλλιακούδη, Χάρης Παλίδης και Μαντώ Κωνσταντουλάκη.

To άρθρο Εθισμός των παιδιών με τα social media: «Δεν είμαι καλά, δεν έχω πολλά likes» μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Για τους λόγους αυτούς προσέχουμε τη διατροφή του, τη μόρφωσή του, γενικότερα ότι συντελεί στην ποιότητα της ζωής του.

Στο κείμενο αυτό θα προσπαθήσουμε να σταθούμε στα βασικά βήματα που ευνοούν την καλή συναισθηματική υγεία των παιδιών και πως οι γονείς θα μπορούσαν να τα βοηθήσουν σε αυτήν την κατεύθυνση.

• Κατανοήστε τις ανάγκες του παιδιού

Τα παιδιά χρειάζονται:
Αγάπη: Το πιο σημαντικό! Ζεστή, προσωπική επαφή και αληθινό ενδιαφέρον.
Αποδοχή: Για το ποιά είναι ως ξεχωριστά άτομα
Ασφάλεια: Να γνωρίζουν ότι θα είστε δίπλα τους, εάν σας χρειαστούν.

• Ενθαρρύνετε την ανεξαρτησία τους

Τα παιδιά χρειάζονται να ξέρουν ότι εμπιστεύεστε τις ικανότητες τους.

Αφήστε τα, για παράδειγμα, να τρώνε και να ντύνονται μόνα τους, χωρίς την δικιά σας βοήθεια, όσο το δυνατόν νωρίτερα θεωρείται ότι είναι ικανά να το κάνουν. Αφήστε να συμμετάσχουν στις καθημερινές δουλειές του σπιτιού. Μην είστε υπερπροστατευτικοί ή πάρα πολύ αυστηροί.

Όλοι μας, παιδιά και ενήλικες, χρειάζεται να κάνουμε λάθη για να μάθουμε. Δώστε στα παιδιά σας την ελευθερία να μεγαλώσουν.

• Δώστε καθοδήγηση

Δώστε στο παιδί σας τις βάσεις για να κάνει υγιείς επιλογές μέσα στον κόσμο της σύγχυσης όπου ζούμε.

Συζητήστε μαζί του τις αξίες και τις πεποιθήσεις σας . Διδάξτε με το παράδειγμα σας… Το παιδί μαθαίνει περισσότερο από αυτά που κάνετε παρά από αυτά που λέτε.

• Θέστε όρια

Τα όρια δίνουν στο παιδί την αίσθηση της ασφάλειας.

Θέστε δίκαια όρια και φροντίστε αυτά να τηρούνται. Χρειάζεται να είστε συνεπής (τηρείται την ίδια στάση κάθε φορά που το όριο παραβιάζεται) και σταθεροί (ένα όριο δεν αλλάζει παρά μόνο όταν αυτό απαιτείται, παραδείγματος χάριν, επειδή το παιδί μεγαλώνει) αλλά ποτέ υπερβολικοί.

• Μοιραστείτε τα προβλήματα της οικογένειας …όχι όμως τα ζητήματα του ζευγαριού!

Να είστε ειλικρινείς σε καταστάσεις όπως:

Θάνατος: Μην κρύβεται την θλίψη και τον πόνο. Μάθετε στο παιδί σας ότι ο θάνατος είναι μέρος της ζωής.

Διαζύγιο: Πείτε στο παιδί σας το «γιατί», διαφορετικά μπορεί να νοιώθει ένοχο για τον χωρισμό σας. Δείξτε του την αγάπη σας .

Χρήματα: Εξηγήστε του τι μπορείτε και τι δεν μπορείτε να αντέξετε οικονομικά και γιατί.

• Γνωρίστε του φίλους των παιδιών σας

Τα παιδιά επηρεάζονται σημαντικά από τους συντρόφους τους στο παιχνίδι και πάντα προσπαθούν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες και τα στάνταρ τους. Δεν χρειάζεται να κάνετε ότι «κάνουν και οι άλλοι γονείς».

Τα παιδιά θα σας σεβαστούν, επειδή έχετε τα δικά σας δεδομένα και τις δικές σας αρχές. Μην προσπαθείτε να επιλέξετε τους φίλους του παιδιού σας. Συνήθως αυτό προκαλεί δυσανασχέτηση και αντίδραση.

• Βοηθήστε το παιδί σας να μαθαίνει

Μάθετε για τις εμπειρίες του παιδιού σας στο σχολείο. Ακούστε τι έχει να σας πει. Μιλήστε με δασκάλους, συμβούλους κλπ.
Μην πιέζετε το παιδί σας να επιτύχει. Τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα όταν είναι χαλαρά.
Παραμερίστε τα εμπόδια στην μάθηση. Για παράδειγμα, φροντίστε να αντιμετωπίσετε κάθε πρόβλημα υγείας, όπως όρασης , μαθησιακές δυσκολίες κλπ.

• Μοιραστείτε μαζί του

Μιλήστε στο παιδί σας για τη δουλειά που κάνετε και πως έτσι συνεισφέρετε στο εισόδημα της οικογένειας. Αφιερώστε μέρος από τον ελεύθερο χρόνο σας, σε δραστηριότητες που μπορεί να μοιραστεί όλη η οικογένεια.

Αυτοί είναι 8 τρόποι, ιδέες, προτάσεις για μια καλύτερη συναισθηματική υγεία των παιδιών.

Φυσικά κάθε γονιός, κάθε οικογένεια, τις προσαρμόζει στον δικό της τρόπο ζωής, σύμφωνα με το δικό τους σύστημα αξιών και αντιλήψεων. Γιατί πάνω από όλα, όλες τις ιδέες, τις προτάσεις και τις θεωρίες, είναι η αγάπη, η ευθύνη και τελικά η συνείδηση του καθενός μας, του γονιού χωριστά.

To άρθρο Διδάξτε με το παράδειγμα σας: Το παιδί μαθαίνει περισσότερο από αυτά που κάνετε παρά από αυτά που λέτε… μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.