Η αναπτυξιακή ψυχολογία δείχνει ότι η εφηβεία συνοδεύεται από αυξημένη παρορμητικότητα, αναζήτηση έντασης και μειωμένη ικανότητα μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, λόγω της ανώριμης ακόμη λειτουργίας του προμετωπιαίου φλοιού (Steinberg, 2014). Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι κοινά σε όλους τους εφήβους. Η βιολογία της εφηβείας είναι κοινή για όλους· αυτό που καθορίζει αν η κρίση θα περάσει ή θα εκτροχιαστεί είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται.

Στην ελληνική πραγματικότητα, η οικογένεια παίζει κεντρικό ρόλο. Όταν υπάρχει σταθερότητα, σαφή όρια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, η εφηβική αντίδραση τείνει να παραμένει εντός λειτουργικών ορίων. Αντίθετα, σε οικογενειακά περιβάλλοντα με ασυνέπεια, υπερπροστασία ή πλήρη απουσία ορίων, ο έφηβος δυσκολεύεται να ρυθμίσει τη συμπεριφορά του. Έρευνες έχουν δείξει ότι η ασάφεια γονεϊκών ρόλων και η έλλειψη σταθερής πειθαρχίας σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Hoeve et al., 2009).

Ένας δεύτερος κρίσιμος παράγοντας είναι το σχολείο. Στην Ελλάδα, το σχολικό πλαίσιο συχνά αποτυγχάνει να λειτουργήσει ως χώρος ένταξης και νοήματος. Η σχολική αποτυχία, η περιθωριοποίηση και η αίσθηση ότι «δεν ανήκω εδώ» αποτελούν ισχυρούς προγνωστικούς δείκτες παραβατικότητας (Farrington, 2005). Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να αποκτήσει ταυτότητα μέσα από τη μάθηση ή την αναγνώριση, την αναζητά αλλού — συχνά μέσα από την αντίδραση.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ομάδα συνομηλίκων. Οι έφηβοι που δεν βρίσκουν αποδοχή σε λειτουργικές ομάδες στρέφονται ευκολότερα σε ομάδες που προσφέρουν ένταξη μέσω παραβατικής συμπεριφοράς. Η ομάδα λειτουργεί ως ενισχυτής ταυτότητας και συχνά αντικαθιστά την απουσία σταθερών ενηλίκων προτύπων (Dishion & Tipsord, 2011).

Στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών, οι κοινωνικοοικονομικές πιέσεις έχουν εντείνει αυτούς τους μηχανισμούς. Η οικονομική ανασφάλεια, η εργασιακή εξουθένωση των γονέων και η αποδυνάμωση των θεσμών περιορίζουν τη δυνατότητα έγκαιρης παρέμβασης. Ο έφηβος βιώνει έναν κόσμο ασταθή, χωρίς ξεκάθαρες διαδρομές προς το μέλλον. Όπως δείχνουν μελέτες, η απουσία ρεαλιστικών προσδοκιών για το μέλλον αυξάνει την πιθανότητα αντικοινωνικής συμπεριφοράς (Agnew, 2005).

Ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας είναι η αίσθηση νοήματος και σκοπού. Έφηβοι που διαθέτουν δραστηριότητες με δομή — αθλητισμό, τέχνες, ομαδικές δράσεις — εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά παραβατικότητας. Η δομημένη προσπάθεια λειτουργεί προστατευτικά, προσφέροντας όρια, ταυτότητα και αίσθηση επάρκειας (Eccles & Barber, 1999). Η απουσία τέτοιων πλαισίων αφήνει τον έφηβο εκτεθειμένο στην παρορμητικότητα.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα όρια δεν ταυτίζονται με τη σκληρότητα ή την αυταρχικότητα. Όρια σημαίνει προβλεψιμότητα, συνέπεια και σαφήνεια, όχι τιμωρία ή συναισθηματική απόσταση. Στην ελληνική οικογένεια, όπου συχνά η στοργή συγχέεται με την απουσία ορίων, αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη: τα όρια λειτουργούν προστατευτικά όταν συνυπάρχουν με σχέση και συναισθηματική διαθεσιμότητα.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: οι έφηβοι δεν «εκτροχιάζονται» τυχαία. Η παραβατική συμπεριφορά αναδύεται όταν η φυσιολογική εφηβική αντίδραση συναντά αστάθεια, απουσία ορίων και έλλειψη νοήματος. Αντίθετα, όπου υπάρχουν προστατευτικοί παράγοντες, η κρίση μετασχηματίζεται σε ωρίμανση.

Η κατανόηση αυτής της διαφοροποίησης είναι κρίσιμη για την πρόληψη. Όσο νωρίτερα ενισχυθούν τα προστατευτικά πλαίσια, τόσο μειώνεται η πιθανότητα η εφηβική αντίδραση να παγιωθεί σε παραβατική ταυτότητα.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• Dishion, T. J., & Tipsord, J. M. (2011). Peer contagion in child and adolescent social and emotional development. Annual Review of Psychology, 62, 189–214.
• Eccles, J. S., & Barber, B. L. (1999). Student council, volunteering, basketball, or marching band: What kind of extracurricular involvement matters? Journal of Adolescent Research, 14(1), 10–43.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Hoeve, M. et al. (2009). A meta-analysis of attachment to parents and delinquency. Journal of Abnormal Child Psychology, 37, 749–775.
• Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.

To άρθρο Γιατί κάποιοι έφηβοι περνούν την κρίση και άλλοι εκτροχιάζονται μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Η εφηβεία προϋποθέτει μια σταδιακή μετατόπιση της σχέσης γονέα–παιδιού: από τη σχέση φροντίδας σε μια σχέση ορίων, καθοδήγησης και σταδιακής αυτονόμησης. Όταν αυτή η μετατόπιση δεν πραγματοποιείται, ο έφηβος παραμένει εγκλωβισμένος ανάμεσα στην εξάρτηση και την ανάγκη για αυτονομία. Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, η ασφάλεια δεν προκύπτει από την απουσία ορίων, αλλά από τη σταθερότητα και τη συνέπειά τους (Bowlby, 1988).

Στην ελληνική πραγματικότητα, παρατηρείται συχνά ένα μοτίβο γονεϊκής ενοχής. Οι γονείς, πιεσμένοι από εργασιακές και κοινωνικές απαιτήσεις ή από την αίσθηση ότι «δεν είναι αρκετά παρόντες», δυσκολεύονται να θέσουν σαφή όρια. Η ενοχή οδηγεί είτε σε υπερπροστασία είτε σε ασυνέπεια πειθαρχίας. Έρευνες δείχνουν ότι η ασυνέπεια στη γονεϊκή στάση σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα επιθετικότητας και αντικοινωνικής συμπεριφοράς στους εφήβους (Hoeve et al., 2009).

Ένα δεύτερο συχνό φαινόμενο είναι η σύγχυση ρόλων. Σε αρκετές οικογένειες, ο έφηβος καλείται να αναλάβει συναισθηματικούς ρόλους που δεν του αναλογούν — να λειτουργεί ως «στήριγμα», «σύμμαχος» ή ακόμη και «αντικαταστάτης» ενήλικα. Αυτή η αντιστροφή ρόλων επιβαρύνει την αναπτυξιακή διαδικασία και αυξάνει την εσωτερική ένταση. Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να εκφράσει αυτή την πίεση λεκτικά, συχνά τη μετατρέπει σε συμπεριφορά.

Η παραβατική συμπεριφορά, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως κραυγή διαφοροποίησης. Είναι ένας τρόπος να σπάσει η συγχώνευση και να οριοθετηθεί ο εαυτός, έστω με αρνητικό τρόπο. Όπως επισημαίνει ο Minuchin (1974), τα σαφή οικογενειακά όρια είναι βασική προϋπόθεση για υγιή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη. Όταν αυτά απουσιάζουν, η συμπεριφορά γίνεται το μέσο οριοθέτησης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το πώς η οικογένεια αντιμετωπίζει τη σύγκρουση. Σε οικογένειες όπου η σύγκρουση αποφεύγεται ή καταστέλλεται, ο έφηβος δεν μαθαίνει πώς να διαχειρίζεται τη διαφωνία με λειτουργικό τρόπο. Η ένταση συσσωρεύεται και εκτονώνεται μέσα από παρορμητικές ή επιθετικές πράξεις. Αντίθετα, οικογένειες που αντέχουν τη σύγκρουση και τη χρησιμοποιούν ως εργαλείο επικοινωνίας προσφέρουν σημαντική προστασία απέναντι στην παραβατικότητα (Steinberg & Morris, 2001).

Η ελληνική οικογένεια καλείται σήμερα να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον μειωμένης θεσμικής στήριξης. Το σχολείο, οι κοινωνικές υπηρεσίες και οι δομές πρόληψης συχνά αδυνατούν να παρέμβουν έγκαιρα, μεταφέροντας όλο το βάρος στους γονείς. Αυτό εντείνει την αίσθηση ανεπάρκειας και οδηγεί είτε σε αυταρχισμό είτε σε πλήρη απόσυρση ορίων.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η οικογένεια δεν χρειάζεται να είναι «τέλεια». Χρειάζεται να είναι σταθερή. Σαφή όρια, συναισθηματική διαθεσιμότητα και συνέπεια αποτελούν τους βασικούς προστατευτικούς παράγοντες. Όταν αυτοί υπάρχουν, η εφηβική αντίδραση μπορεί να μετασχηματιστεί σε ωρίμανση και όχι σε παραβατική ταυτότητα.

Στα επόμενα άρθρα θα εξεταστεί ο ρόλος του σχολείου και της σχολικής αποτυχίας στην Ελλάδα, καθώς και πώς η απουσία θεσμικής ένταξης ενισχύει την παραβατική συμπεριφορά.

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
• Hoeve, M. et al. (2009). A meta-analysis of attachment to parents and delinquency. Journal of Abnormal Child Psychology, 37, 749–775.
• Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
• Steinberg, L., & Morris, A. S. (2001). Adolescent development. Annual Review of Psychology, 52, 83–110.

To άρθρο Ο ρόλος της οικογένειας στην Ελλάδα: όρια, ενοχή και σύγχυση ρόλων μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Έχει αποδειχτεί πως ο ποιοτικός χρόνος που περνούν οι άνθρωποι με τις οικογένειές τους έχει σημαντικά οφέλη:

1. Όταν οι οικογένειες απολαμβάνουν δραστηριότητες μαζί, τα παιδιά εκτίθενται σε σημαντικές κοινωνικές δεξιότητες και τρόπους έκφρασης. Οι οικογενειακές στιγμές είναι το ιδανικό περιβάλλον για να δείξουν οι γονείς στα παιδιά επιθυμητές συμπεριφορές.
2. Οι δυνατοί οικογενειακοί δεσμοί ενθαρρύνουν καλύτερες συμπεριφορές στα παιδιά, βελτιώνουν την ακαδημαϊκή επίδοση, ενδυναμώνουν την επικοινωνία μεταξύ γονέα και παιδιού, διδάσκουν στα παιδιά πώς να είναι καλοί φίλοι και αυξάνουν την αυτοεκτίμησή τους.
3. Μέσω των οικογενειακών δραστηριοτήτων βελτιώνεται η επικοινωνία μεταξύ των μελών, μιας και είναι μία καλή ευκαιρία να συζητήσουν θέματα που τους απασχολούν και να είναι ενεργοί ακροατές όταν μιλάει κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας. Αυτό, φυσικά, έχει ως αποτέλεσμα να ενισχύονται γενικότερα οι οικογενειακοί δεσμοί και να υπάρχει σεβασμός μεταξύ των μελών.
4. Τα μέλη των οικογενειών που περνάνε ποιοτικό χρόνο μαζί μαθαίνουν να εκτιμούν και είναι λιγότερο πιθανό να πληγώσουν το ένα το άλλο.

Κάθε γονιός παίζει σημαντικό ρόλο στο κτίσιμο και τη δέσμευση στους οικογενειακούς δεσμούς. Όμως, το να χτίσεις δυνατές οικογενειακές συνδέσεις δεν είναι κάτι που συμβαίνει πάντα φυσικά και αβίαστα. Λόγω της φορτωμένης και κουραστικής καθημερινότητας, μπορεί να χρειαστεί σκληρή και δομημένη προσπάθεια για να δημιουργηθούν και να συντηρηθούν αυτοί οι δεσμοί. Παρακάτω μπορείς να βρεις κάποιες δραστηριότητες που μπορούν να σε βοηθήσουν να ενισχύσεις τους δεσμούς της οικογένειας σου:

Α. Ανάλογα με την ηλικία των παιδιών και τον αριθμό των μελών της οικογένειας, μπορείς να οργανώσεις βραδιές επιτραπέζιων. Μπορείς να διαλέξεις επιτραπέζια που οξύνουν την κριτική σκέψη και γνωστικές ικανότητες όπως η μνήμη και η λήψη αποφάσεων.

Β. Μπορείς να ορίσεις μαζί με την οικογένειά σου βραδιές ταινίας στις οποίες κάθε βράδυ θα διαλέγει μία ταινία ένα από τα μέλη. Με αυτό τον τρόπο αυτός που διαλέγει ταινία έχει την ευκαιρία να δείξει στην υπόλοιπη οικογένεια το γούστο του και να δει τι αρέσει στους υπολοίπους όταν δεν διαλέγει αυτός.

Γ. Μπορείτε μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας σου να κάνετε όλοι μαζί τις οικιακές δουλείες. Αυτή η δραστηριότητα θα διδάξει-κυρίως στα μικρότερα μέλη της οικογένειας-υπευθυνότητα, συνεργασία και ομαδικό πνεύμα.

Δ. Τέλος, κι ίσως το πιο σημαντικό, μπορείς να ορίσεις με την οικογένειά σου οικογενειακές συναντήσεις στις οποίες μπορείτε να συζητήσετε από τα προβλήματα που σας απασχολούν μέχρι και να οργανώσετε το επόμενο οικογενειακό σας ταξίδι.

To άρθρο Ενισχύοντας τους οικογενειακούς δεσμούς μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Ίσως, το πιο δύσκολο έργο των γονιών είναι η σωστή διαπαιδαγώγηση και ανατροφή των παιδιών τους. Είναι παρά πολύ σημαντικό με ποιον τρόπο θα επικοινωνήσουμε στα παιδιά μας, ποιες λέξεις θα επιλέξουμε, τι χροιά φωνής θα έχουμε, τι παραδείγματα θα τους δώσουμε, τι εμπειρίες ζωής θα αποκομίσουν. Με αυτά τα χαρακτηριστικά θα διαμορφωθεί η προσωπικότητα τους, καθώς είναι αυτά που βιώνουν, βλέπουν και ακούν μέσα από το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Είναι πάρα πολύ σημαντικό να αποφεύγουμε κακές λέξεις, βωμολοχίες και γενικά λεξιλόγιο που δεν τιμά κανέναν. Θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά ως ισότιμα μέλη της οικογενείας, να τα σεβόμαστε και να τα τιμούμε. Ακόμη και σε στιγμές έντασης, θα πρέπει να είμαστε εγκρατείς και να προσέχουμε κάποιες τυποποιημένες φράσεις που μπορεί να φαίνονται αθώες αλλά φέρουν μεγάλο ψυχολογικό φορτίο, συχνά δυσβάσταχτο για την ψυχή ενός παιδιού.

Παρακάτω ακολουθούν κάποιες φράσεις που θα ήταν καλό να αποφεύγονται:

1).  «Δεν θα κάνεις κάποτε δικό σου παιδί… τότε θα με καταλάβεις». Μια φράση που θα φορτίσει το παιδί με ενοχές πως κάτι δεν έχει κάνει καλά χωρίς να του αναλύσουμε περαιτέρω ή να του δώσουμε κάποιες κατευθυντήριες γραμμές. Πρόκειται για φράση που δεν εξελίσσει τον διάλογο.

2). «Δεν τα πήγες καλά, θα μπορούσες καλύτερα». Με αυτή την φράση το παιδί αντιλαμβάνεται πως σας έχει απογοητεύσει. Αγχώνεται και πιέζεται για να καταφέρει να σας ευχαριστήσει, χωρίς να έχει προσωπική ευτυχία, χωρίς να θέτει προσωπικό στόχο αλλά να ικανοποιήσει τις ανάγκες των γονιών του. Αλήθεια… σας αρέσει αυτό;

3). «Άσε δεν μπορείς εσύ, θα το κάνω εγώ». Η φράση ως φράση δεν έχει κάτι το μεμπτό (ίσα ίσα υποδηλώνει προστατευτικότητα), καθώς όντως μπορεί να είναι κάτι που δεν μπορεί ή δεν πρέπει να το κάνει ένα παιδί. Για παράδειγμα να σηκώσει ένα πολύ βαρύ φορτίο. Αλλά στα πλαίσια της σωστής ανατροφής είναι το παιδί να μάθει να αναλαμβάνει τις ευθύνες του μόνο του μέσα από καθημερινές δραστηριότητες. Για αυτό θα ήταν καλό, να μην υποτιμάτε την προσπάθεια τους, αντικαθιστώντας τα, όσο καλές κι αν είναι οι προθέσεις σας.

4). «Αχ, θα τα πω όλα στον πατέρα σου, όταν γυρίσει από την δουλειά». Μόλις μεταμορφώσατε τον πατέρα του παιδιού σε πατέρα- τιμωρό. Πώς είναι δυνατόν, να απειλείται τον παιδί σας με το πρόσωπο, το οποίο είναι ο προστάτης του σπιτιού; Στα μάτια των παιδιών η μορφή του πατέρα θα πρέπει να έχει την μορφή της ασπίδας που θα τα προστατεύσει στο οποιοδήποτε πρόβλημα και όχι την μορφή «μπαμπούλα». Προκαλείται σύγχυση και άγχος στο παιδί σας και δεν υπάρχει λόγος.

5). «Μην κλαις». Τα παιδιά έχουν συναισθήματα και οφείλουν να τα εκδηλώνουν. Σκόπιμο είναι να διερευνήσετε τι του προκάλεσε την αντίδραση αυτή και όχι να του απαγορεύσετε να κλαίει, να γελάει ή να στενοχωριέται. Πρέπει να νιώθει ότι μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα, χωρίς να λογοκρίνεται. Δείξτε τους με ποιο τρόπο να ξεπεράσει την λύπη του.

6). «Καλέ για μία γρατσουνιά, κάνεις έτσι;» Πρόκειται για συνέχεια του προηγούμενου. Το παιδί έπεσε και χτύπησε, είτε επειδή φοβήθηκε είτε επειδή όντως πονάει, έκλαψε. Σεβαστείτε τον πόνο του, περιποιηθείτε τον αλλά μην δώσετε στο συμβάν και μεγάλες διαστάσεις.

7). «Ο γείτονας μας είναι πολύ χαζός». Το λεξιλόγιο μας θα πρέπει να το προσέχουμε μπροστά στα παιδιά. Το πιο πιθανό, ένα παιδί να επαναλάβει τη λέξη «χαζός» καθώς την είπαν και οι γονείς του. Σίγουρα δεν θα σας αρέσει να δεχτείτε τα επικριτικά βλέμματα των συγγενών για το πώς εκφράζεται το παιδί σας ή μην ξαφνιαστείτε αν πάει στο γείτονα και τον αποκαλέσει ως «χαζό».

8). «Ο αδερφός σου, το έκανε πιο καλά από εσένα». Το κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Έχει την δικιά του προσωπικότητα με τα δικά του ξεχωριστά και ιδιαίτερα χαρίσματα. Ποιος ο λόγος να συγκρίνετε τα παιδιά σας και να τους δημιουργείτε αισθήματα αντιζηλίας και κόντρας. Χειριστείτε το κάθε παιδί σας διαφορετικά.

9). «Σε βλέπει ο κόσμος».  Με αυτή την φράση το παιδί θα μάθει να είναι εξαρτημένο από το τι θα πει ο κόσμος, κάτι που θα μειώσει την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση του. Δεν θα είναι ανεξάρτητος να κάνει ότι επιθυμεί αλλά ότι είναι αρεστό στους άλλους, κάτι που από μόνο του είναι κακό.

H λάθος έκφραση που χρησιμοποιούν οι γονείς απευθυνόμενοι στο παιδί τους χωρίς να το καταλαβαίνουν έχει μεγάλο αντίκτυπο και βάρος στα παιδιά. Είναι πάρα πολύ σημαντικό εργαλείο για την σωστή διαπαιδαγώγηση το σωστό και ιδανικό λεξιλόγιο. Για αυτό την επόμενη φορά που θα έρθετε σε  κάποια ένταση μαζί τους… «μετρήστε τα λόγια σας»!

To άρθρο «Σε βλέπει ο κόσμος»… - Φράσεις που πρέπει να αποφεύγονται σε στιγμές έντασης με τα παιδιά μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Αν αναλογιστούμε ότι το κάθε άτομο είναι διαφορετικό, θα διαπιστώσουμε πως και κάθε οικογένεια αντίστοιχα είναι εξίσου διαφορετική. Οι γονείς στην προσπάθεια τους να διαπαιδαγωγήσουν τα παιδιά τους με το καλύτερο δυνατό τρόπο, υιοθετούν συγκεκριμένες συμπεριφορές. Χρησιμοποιούν τις δικές τους πεποιθήσεις για τις μεθόδους ανατροφής των παιδιών τους , ανάλογα με την κατάσταση , το παιδί , τη συμπεριφορά του παιδιού τη δεδομένη στιγμή και φυσικά το πολιτισμικό πλαίσιο. Ο ρόλος της οικογένειας είναι να προστατεύσει και παράλληλα να προετοιμάσει με τον κατάλληλο τρόπο το παιδί, ώστε όταν ενηλικιωθεί , να ενσωματωθεί στην ανθρώπινη κοινωνία ως ισότιμο και αξιόλογο μέλος της. Σκοπός της οικογένειας είναι να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για μια ομαλή σωματική , ψυχική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Σημαντικές διαστάσεις είναι ο γονεϊκός έλεγχος και η συναισθηματική ζεστασιά. Ο γονεϊκός έλεγχος αναφέρεται στο πόσο περιοριστικοί είναι οι γονείς.

Στη σύγχρονη βιβλιογραφία αναφέρεται το μοντέλο της Baumrind (1971,1978,1989,1991)  σύμφωνα με το οποίο εντοπίζονται τρεις τύποι γονέων: οι υποστηρικτικοί , οι αυταρχικοί και οι επιτρεπτικοί γονείς. Για να δοθεί μια ολοκληρωμένη εικόνα συμπεριλαμβάνεται και ο αδιάφορος τύπος γονεικότητας       ( Maccoby & Martin, 1983). Το μοντέλο αυτό αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο οι γονείς διαπαιδαγωγούν τα παιδιά τους ως προς το βαθμό στοργής , ελέγχου , ανταπόκρισης  και απαιτητικότητας που επιδεικνύουν στη συμπεριφορά απέναντι σε εκείνα( Μαριδάκη- Κασσωτάκη , 2009).

Σ’ αυτήν την περίπτωση τυπολογίας, οι γονείς δίνουν έμφαση στην υπακοή , στο σεβασμό απέναντι στην εξουσία και την τάξη και επιβάλλουν με κάθε τρόπο αυστηρά πρότυπα και κανόνες. Είναι καταπιεστικοί και περιορίζουν την αυτονομία του παιδιού τους και τα ενθαρρύνουν ελάχιστα. Δεν ερμηνεύουν με λογική τις απαιτήσεις τους, παρ ’όλα αυτά απαιτούν το σεβασμό στην υπακοή και την πειθαρχία. Επίσης ασκούν  σωματική τιμωρία και λεκτική βία και παράλληλα αποδίδουν υλικές ή λεκτικές ανταμοιβές στα παιδιά τους, όταν εκείνα πετυχαίνουν μηδαμινά  στις απαιτήσεις των γονέων τους.

Σε έρευνα που διεξήχθη, σύμφωνα με τους Maccoby & Martin (1983)  οι αυταρχικοί γονείς έχουν υψηλές αποκρίσεις σε μετρήσεις που αφορούσαν τον έλεγχο των παιδιών τους και τις απαιτήσεις που έχουν προς αυτά . Αντιθέτως κατείχαν χαμηλό σκορ σε βαθμό στοργής απέναντι τους αλλά και στο βαθμό επικοινωνίας με τα παιδιά. Τα παιδιά αυτής της γονεϊκής τυπολογίας είναι συνήθως ευγενικά αντ’ αυτού δεν αναπτύσσουν ανάλογες συμπεριφορές αντίδρασης σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδράσεις.

Έτι, οι επιτρεπτικοί γονείς δεν επιβάλλουν κανένα έλεγχο στα παιδιά τους και παρουσιάζουν μια ανεκτικότητα ως προς τις συμπεριφορές των παιδιών, ακόμη και όταν εκείνα παρεκκλίνουν από τις απαιτούμενες συμπεριφορές. Επιπροσθέτως δε  θέτουν σαφή όρια στα παιδιά τους και σπάνια χρησιμοποιούν σωματική ή λεκτική τιμωρία. Επιπλέον, δείχνουν αμφιθυμία ως προς την πειθαρχία, μέσω μιας εναλλασσόμενης επιβράβευσης και τιμωρίας ( Baumrind, 1967). Είναι αξιοσημείωτο ότι όσοι ανήκουν στο υποσύνολο των επιτρεπτικών- επιεικών γονέων είναι ζεστοί και στοργικοί και σπάνια θέτουν όρια. Εν αντιθέσει, με εκείνους που ανήκουν στο υποσύνολο των επιτρεπτικών- αδιάφορων που δεν είναι στοργικοί, ούτε απαιτητικοί και φυσικά δεν εμπλέκονται καθόλου στη ζωή των παιδιών τους (Maccoby &Martin, 1983)

Στη συνέχεια, ο αυστηρός τύπος γονέα, περιλαμβάνει χαρακτηριστικά τόσο από τον αυταρχικό όσο και από τον υποστηρικτικό τύπο. Ωστόσο δεν ταυτίζεται με κανέναν από τους δύο και είναι εκείνος ο οποίος συναντάται συχνότερα στην Ελληνική κοινωνία ( Μαριδάκη- Κασσωτάκη, 2009). Γονείς οι οποίοι ανήκουν σε αυτό τον τύπο, στις περισσότερες περιπτώσεις ασκούν αυστηρό έλεγχο, θέτουν όρια κυρίως σε προβληματικές συμπεριφορές των παιδιών και κάνουν συνέχεια συστάσεις και κριτική όταν τα παιδιά παρουσιάζουν προβληματικές συμπεριφορές, οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες τους. Οι αυστηροί γονείς τονίζουν ιδιαίτερα τους κανόνες της οικογένειας και στις περιπτώσεις εκείνες, στις οποίες δεν τηρούνται , τιμωρούν τα παιδιά μέσω εκφοβισμού, με σκοπό να τα οδηγήσουν στην κατά δική τους άποψη, ορθή συμπεριφορά. ( Μαριδάκη- Κασσωτάκη, 2009).

Συνοψίζοντας, ο γονεϊκός έλεγχος και η ζεστασιά των γονέων επηρεάζουν άμεσα την επιθετικότητα και την κοινωνική συμπεριφορά των παιδιών , την αυτοαντίληψη τους , την εσωτερίκευση των ηθικών αξιών τους και την ανάπτυξη της κοινωνικής τους επάρκειας. (Maccoby, 1984).

Επιπλέον, οι υποστηρικτικοί και οι επιτρεπτικοί γονείς συμβάλλουν περισσότερο στην ομαλή ανάπτυξη των παιδιών ενώ οι αυταρχικοί και οι αυστηροί γονείς με τη συμπεριφορά τους κατευθύνουν τα παιδιά στο να αναπτύξουν φοβίες, ανασφάλειες και προβληματικές συμπεριφορές. Είναι σημαντικό κάποιος να λάβει υπ ’όψιν  ότι αυτές είναι γενικές και όχι απόλυτες τάσεις.

—

Η Δέσποινα Αντωνίου είναι πτυχιούχος του Πανεπιστημίου Κρήτης (Τμήματος Ψυχολογίας). Έχει ολοκληρώσει ένα πρόγραμμα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου με τίτλο Διάγνωση και Θεραπεία των Ψυχικών Διαταραχών: Εφαρμογή της Νευροεπιστήμης στη Μουσικοθεραπεία  και τη Σωματική Ψυχοθεραπεία.

Αυτή την περίοδο ολοκληρώνει την εκπαίδευση της ως ψυχοθεραπεύτρια στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική  Ψυχοθεραπεία που πραγματοποιείται από το Πανεπιστήμιο Κρήτης (Τμήμα Ιατρικής-Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΓΝΗ).

Είναι εθελόντρια ψυχολόγος στο Νοσοκομείο Ρεθύμνης στο Τμήμα Ψυχιατρικής Κλινικής αλλά και μέλος του Συλλόγου Ψυχολόγων Ρεθύμνου.

Τέλος, γνωρίζει δύο γλώσσες Αγγλικά και Ισπανικά.

—

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Baumrind, D. (1991). The Influence of Parenting Style on Adolescent competence and Substance Use.  Journal of Early Adolescence, 11,(1), 56-95.

Baumrind, D. (1989). Rearing competent children. In W. Damon (Eds.), Child development today or tomorrow. San Francisco, Jossey-Bass, 349-378.

Baumrind, D. (1978). Parental disciplinary patterns and social competence in children. Youth Society, 9, 176-189.

Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology monograph, 4 (1,part 2), 1-103.

Baumrind, D. (1967). Child care practices anteceding three of preschool behavior. Genetic Psychology Monographs, 75(1), 43-78.

Maccoby, E. E. & Martin, J.A. (1984). Socialization in the context of the family: Parent-child interaction. In P.H. Mussen & E.M.. Hetherington, Handbook of child psychology: Socialization. Personality and social development (4th ed.) New York: Wiley.

To άρθρο Γονεϊκοί Τύποι και Συμπεριφορές Θυματοποίησης και Εκφοβισμού μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Είναι επιθυμία πολλών ανθρώπων που είναι μοναχοπαίδια να είχαν και έναν αδελφό ή μία αδελφή, να μπορούσαν να μοιραστούν χαρές και στεναχώριες με έναν τόσο δικό τους άνθρωπο και να ζήσουν τις χαρούμενες στιγμές που όσοι άνθρωποι έχουν αδέρφια βιώνουν.

Τα αδέλφια είναι οι πρώτοι άνθρωποι με τους οποίους μοιραζόμαστε σκέψεις, παιχνίδια, φαντασιώσεις, είναι οι πρώτοι άνθρωποι που μένουμε μαζί κάτω από την ίδια στέγη.

Είναι περίεργο , αλλά οι σχέσεις που επηρεάζουν όσο καμία άλλη τη ζωή μας είναι εκείνες που δεν έχουμε επιλέξει, οι γονείς και τα αδέλφια μας.

Τα αδέρφια μας είναι οι άνθρωποι με τους οποίους μοιραζόμαστε τους ίδιους γεννήτορες και ζούμε κάτω από τις ίδιες συνθήκες και με τον ίδιο τρόπο διαπαιδαγώγησης.

Επιστημονικές έρευνες έχουν αποδείξει τη σχέση που υπάρχει στην ύπαρξη ενός αδελφού ή αδελφής με τη μεγαλύτερη ευαισθησία και ευφυΐα, αλλά και με τη μεγαλύτερη αρμονία στις οικογενειακές και συζυγικές σχέσεις. Η σχέση ενός παιδιού με τα αδέλφια του περνάει από πολλά και διάφορα στάδια, περιέχει όλων των ειδών τα συναισθήματα: την αγάπη, την αφοσίωση, το θυμό, τον ανταγωνισμό, τη ζήλια.

Τα παιδιά στην παιδική τους ηλικία δε διστάζουν να δουν τα αδέρφια τους ανταγωνιστικά και να κάνουν τα πάντα για να κερδίσουν την εύνοια και την προτίμηση των γονιών. Η διαφορά ηλικίας ανάμεσα στα παιδιά, το αίσθημα του μεγάλου και του “δυνατού” από τον μεγαλύτερο αδελφό ή αδελφή, είναι συναισθήματα που ένα μικρότερο παιδί προσπαθεί να υπερνικήσει. Το πρώτο παιδί που είναι και το πρωτότοκο της οικογένειας και εισέπραττε όλη την προσοχή με την έλευση του δεύτερου μέλους της οικογένειας, νοιώθει να “εκθρονίζεται” από την απόλυτη αφοσίωση  και αγάπη που εισέπραττε μέχρι πρότινος από τους γονείς. Στην πορεία όμως και το ίδιο το παιδί εξοικειώνεται με το νέο μέλος της οικογένειας και μαθαίνει να αγαπάει τον καινούργιο άνθρωπο που υποδέχθηκε η οικογένεια. Αυτό φυσικά, απορρέει και από τον σωστό χειρισμό των γονιών.

Η ύπαρξη ενός αδελφού ή μίας αδελφής είναι ένα υπέροχο γεγονός το οποίο όμως πολλές φορές μπορεί να δημιουργήσει και προβλήματα, όσο οξύμωρο και αν ακούγεται αυτό, όταν οι γονείς πολλές φορές έχουν ανισομερή αγάπη για τα παιδιά τους.

Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει μία αδελφική σχέση είναι η προτίμηση που μπορεί να δείχνει ένας ή και οι δύο γονείς προς το ένα παιδί και η υποτίμηση ή παραμέληση του άλλου.

Αυτό φυσικά και δεν είναι λάθος του ίδιου του παιδιού αλλά των γονιών οι οποίοι δεν μπορούν να αντιληφθούν πόσο πληγώνει την ψυχή ενός παιδιού η σύγκριση του με κάποιο άλλο παιδί – ακόμα και τα αδέλφια μας- όπως και η υποτίμηση των δικών του δυνατοτήτων.  Ακόμα και η ζήλια όμως σα συναίσθημα μπορεί να μην είναι απόλυτα βλαπτική, αλλά αν χρησιμοποιηθεί με καλό τρόπο να ωθήσει ένα παιδί στο θέλει να γίνει καλύτερο, όπως ο αδελφός ή η  αδελφή του.

Οι γονείς οφείλουν να αντιληφθούν ότι το κάθε παιδί είναι μοναδικό με τα δικά του χαρίσματα και πρέπει να δείχνουν την ίδια αγάπη σε όλα τα παιδιά τους. Το παιδί όταν βρίσκεται, ειδικά, σε μία ευαίσθητη ηλικία και βιώνει την απόρριψη και την υπερτίμηση του ενός παιδιού από το άλλο, αποκτά αισθήματα μειονεξίας και έλλειψη αυτοεκτίμησης και μεταφράζει τη μεροληπτική στάση των γονιών ως απόρροια της δικής του ανεπάρκειας. Έτσι, αναπτύσσει ανταγωνισμό ακόμα και αισθήματα εχθρότητας προς τον “καλύτερο” αδελφό/αδελφή.

Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι ένα από τα πιο θετικά επακόλουθα που έχει η ύπαρξη ενός αδελφού/ αδελφής είναι η ισοστάθμιση των απαιτήσεων των γονιών στα παιδιά. Τα παιδιά που είναι μοναχοπαίδια συνήθως επωμίζονται όλες τις προσδοκίες και τα όνειρα των γονιών τους και κουβαλούν ένα φορτίο το οποίο τις περισσότερες φορές τα εξασθενεί ψυχολογικά.

Η αγάπη σε όλα τα παιδιά και η εκτίμηση της προσωπικότητας του κάθε νέου ανθρώπου είναι υποχρέωση του κάθε γονιού και θα βοηθήσει και τα παιδιά να αγαπήσουν ειλικρινά και το ένα το άλλο.

Η σχέση με τα αδέλφια μας είναι μία από τις σημαντικότερες που θα έχουμε στη ζωή μας και ίσως και να μην μπορέσουμε να την αντικαταστήσουμε και ποτέ.

Για αυτό καλό είναι να οικοδομήσουμε μία υγιή και εποικοδομητική σχέση με αυτά και να προσπαθούμε να λύνουμε όλες τις διαφωνίες μας, προτού πάρουμε την απόφαση να τα απομακρύνουμε και τελείως από τη ζωή μας- αν ποτέ ένας άνθρωπος έπαιρνε μία τέτοια απόφαση.

To άρθρο Αδέλφια, άνθρωποι που σημαδεύουν τη ζωή μας... μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.