Ίσως, το πιο δύσκολο έργο των γονιών είναι η σωστή διαπαιδαγώγηση και ανατροφή των παιδιών τους. Είναι παρά πολύ σημαντικό με ποιον τρόπο θα επικοινωνήσουμε στα παιδιά μας, ποιες λέξεις θα επιλέξουμε, τι χροιά φωνής θα έχουμε, τι παραδείγματα θα τους δώσουμε, τι εμπειρίες ζωής θα αποκομίσουν. Με αυτά τα χαρακτηριστικά θα διαμορφωθεί η προσωπικότητα τους, καθώς είναι αυτά που βιώνουν, βλέπουν και ακούν μέσα από το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Είναι πάρα πολύ σημαντικό να αποφεύγουμε κακές λέξεις, βωμολοχίες και γενικά λεξιλόγιο που δεν τιμά κανέναν. Θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά ως ισότιμα μέλη της οικογενείας, να τα σεβόμαστε και να τα τιμούμε. Ακόμη και σε στιγμές έντασης, θα πρέπει να είμαστε εγκρατείς και να προσέχουμε κάποιες τυποποιημένες φράσεις που μπορεί να φαίνονται αθώες αλλά φέρουν μεγάλο ψυχολογικό φορτίο, συχνά δυσβάσταχτο για την ψυχή ενός παιδιού.

Παρακάτω ακολουθούν κάποιες φράσεις που θα ήταν καλό να αποφεύγονται:

1).  «Δεν θα κάνεις κάποτε δικό σου παιδί… τότε θα με καταλάβεις». Μια φράση που θα φορτίσει το παιδί με ενοχές πως κάτι δεν έχει κάνει καλά χωρίς να του αναλύσουμε περαιτέρω ή να του δώσουμε κάποιες κατευθυντήριες γραμμές. Πρόκειται για φράση που δεν εξελίσσει τον διάλογο.

2). «Δεν τα πήγες καλά, θα μπορούσες καλύτερα». Με αυτή την φράση το παιδί αντιλαμβάνεται πως σας έχει απογοητεύσει. Αγχώνεται και πιέζεται για να καταφέρει να σας ευχαριστήσει, χωρίς να έχει προσωπική ευτυχία, χωρίς να θέτει προσωπικό στόχο αλλά να ικανοποιήσει τις ανάγκες των γονιών του. Αλήθεια… σας αρέσει αυτό;

3). «Άσε δεν μπορείς εσύ, θα το κάνω εγώ». Η φράση ως φράση δεν έχει κάτι το μεμπτό (ίσα ίσα υποδηλώνει προστατευτικότητα), καθώς όντως μπορεί να είναι κάτι που δεν μπορεί ή δεν πρέπει να το κάνει ένα παιδί. Για παράδειγμα να σηκώσει ένα πολύ βαρύ φορτίο. Αλλά στα πλαίσια της σωστής ανατροφής είναι το παιδί να μάθει να αναλαμβάνει τις ευθύνες του μόνο του μέσα από καθημερινές δραστηριότητες. Για αυτό θα ήταν καλό, να μην υποτιμάτε την προσπάθεια τους, αντικαθιστώντας τα, όσο καλές κι αν είναι οι προθέσεις σας.

4). «Αχ, θα τα πω όλα στον πατέρα σου, όταν γυρίσει από την δουλειά». Μόλις μεταμορφώσατε τον πατέρα του παιδιού σε πατέρα- τιμωρό. Πώς είναι δυνατόν, να απειλείται τον παιδί σας με το πρόσωπο, το οποίο είναι ο προστάτης του σπιτιού; Στα μάτια των παιδιών η μορφή του πατέρα θα πρέπει να έχει την μορφή της ασπίδας που θα τα προστατεύσει στο οποιοδήποτε πρόβλημα και όχι την μορφή «μπαμπούλα». Προκαλείται σύγχυση και άγχος στο παιδί σας και δεν υπάρχει λόγος.

5). «Μην κλαις». Τα παιδιά έχουν συναισθήματα και οφείλουν να τα εκδηλώνουν. Σκόπιμο είναι να διερευνήσετε τι του προκάλεσε την αντίδραση αυτή και όχι να του απαγορεύσετε να κλαίει, να γελάει ή να στενοχωριέται. Πρέπει να νιώθει ότι μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα, χωρίς να λογοκρίνεται. Δείξτε τους με ποιο τρόπο να ξεπεράσει την λύπη του.

6). «Καλέ για μία γρατσουνιά, κάνεις έτσι;» Πρόκειται για συνέχεια του προηγούμενου. Το παιδί έπεσε και χτύπησε, είτε επειδή φοβήθηκε είτε επειδή όντως πονάει, έκλαψε. Σεβαστείτε τον πόνο του, περιποιηθείτε τον αλλά μην δώσετε στο συμβάν και μεγάλες διαστάσεις.

7). «Ο γείτονας μας είναι πολύ χαζός». Το λεξιλόγιο μας θα πρέπει να το προσέχουμε μπροστά στα παιδιά. Το πιο πιθανό, ένα παιδί να επαναλάβει τη λέξη «χαζός» καθώς την είπαν και οι γονείς του. Σίγουρα δεν θα σας αρέσει να δεχτείτε τα επικριτικά βλέμματα των συγγενών για το πώς εκφράζεται το παιδί σας ή μην ξαφνιαστείτε αν πάει στο γείτονα και τον αποκαλέσει ως «χαζό».

8). «Ο αδερφός σου, το έκανε πιο καλά από εσένα». Το κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Έχει την δικιά του προσωπικότητα με τα δικά του ξεχωριστά και ιδιαίτερα χαρίσματα. Ποιος ο λόγος να συγκρίνετε τα παιδιά σας και να τους δημιουργείτε αισθήματα αντιζηλίας και κόντρας. Χειριστείτε το κάθε παιδί σας διαφορετικά.

9). «Σε βλέπει ο κόσμος».  Με αυτή την φράση το παιδί θα μάθει να είναι εξαρτημένο από το τι θα πει ο κόσμος, κάτι που θα μειώσει την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση του. Δεν θα είναι ανεξάρτητος να κάνει ότι επιθυμεί αλλά ότι είναι αρεστό στους άλλους, κάτι που από μόνο του είναι κακό.

H λάθος έκφραση που χρησιμοποιούν οι γονείς απευθυνόμενοι στο παιδί τους χωρίς να το καταλαβαίνουν έχει μεγάλο αντίκτυπο και βάρος στα παιδιά. Είναι πάρα πολύ σημαντικό εργαλείο για την σωστή διαπαιδαγώγηση το σωστό και ιδανικό λεξιλόγιο. Για αυτό την επόμενη φορά που θα έρθετε σε  κάποια ένταση μαζί τους… «μετρήστε τα λόγια σας»!

To άρθρο «Σε βλέπει ο κόσμος»… - Φράσεις που πρέπει να αποφεύγονται σε στιγμές έντασης με τα παιδιά μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Ο καθένας μας έχει τη δικιά του ιστορία, κουβαλάει τα δικά του βιώματα, ζει την δική του καθημερινότητα, έχει τα δικά του προβλήματα και προβληματισμούς για τη ζωή του. Το πώς αντιμετωπίζει αυτά τα θέματα, εξαρτάται μόνο από εμάς. Μονό εμείς μπορούμε να την κάνουμε πιο όμορφη ή πιο δύσκολη. Η ζωή μας είναι μία και μοναδική.

Συχνά αυτές οι δυσκολίες στη ζωή, μας κουράζουν και μας εξουθενώνουν. Η διάθεσή μας, μέσα στη διάρκεια της ημέρας, θα κυμανθεί από τη θλίψη στη χαρά και το αντίθετο. Χρειάζεται να καταλάβουμε τη στιγμή αυτή και να προσπαθούμε να εκπαιδεύουμε το  νου μας να είναι σε ετοιμότητα, ώστε τις κομβικές εκείνες στιγμές να παίρνουμε τις σωστές αποφάσεις.

Πώς μπορούμε να κάνουμε τις επιλογές εκείνες που θα μας κάνουν  πιο θετικούς, πιο γεμάτους, πιο χαρούμενους, πιο λαμπερούς;

• Οι σχέσεις με τον περίγυρο μας: Όλοι μας είμαστε πιο ευδιάθετοι, όταν έχουμε γύρω μας ανθρώπους που μας σέβονται, μας εκτιμούν, μας αγαπούν και τους αγαπάμε. Θέλουμε τον καλό τον λόγο, το γλυκό χαμόγελο… ας το δώσουμε πρώτοι και σίγουρα θα μας επιστραφεί.
• Η σωστή διαχείριση του χρόνου: Οφείλουμε να οργανώσουμε το χρόνο μας έτσι ώστε να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες μας, αυτά που πραγματικά χρειαζόμαστε να γίνουν και ας αφήσουμε χωρίς τύψεις ό,τι δεν προλαβαίνουμε να τελειώσουμε σήμερα. Και αύριο μέρα είναι…
• Νους υγιή εν σώματι υγιεί: Μια ωραία φράση που θα κάνει καλό να την ακολουθούμε. Ας διαβάζουμε ένα ωραίο βιβλίο που θα μας χαλαρώσει και θα μας ταξιδέψει τον νου σε εικόνες. Ας κάνουμε έναν περίπατο (γιατί όχι και jogging) στο παρκάκι της γειτονιάς μας. Ας φροντίσουμε τον εαυτό μας, παρέχοντας την αίσθηση της προσωπικής περιποίησης. Δημιουργήστε μια καθημερινότητα με πρωταγωνιστή τον ίδιο μας τον εαυτό.
• Να δώσουμε σημασία στην κάθε στιγμή που μας ευχαριστεί. Στις μικρές χαρές της ζωής όπως ο καφές. Ο καφές σαν υλικό δεν είναι κάτι ιδιαίτερος, νερό-ζάχαρη και καφέ έχει. Η απόλαυση που θα πάρουμε όμως δίνει ικανοποίηση στην καθημερινότητα μας.

Σας παρέθεσα κάποιες προτάσεις για τη βελτίωση της καθημερινότητας. Η αλήθεια είναι ότι κάθε ημέρα έχουμε αμέτρητες στιγμές για να κάνουμε τον εαυτό μας να χαμογελάσει ευχάριστα και ύστερα να μεταδώσουμε τη χαρά μας στον περίγυρο μας. Η ζωή μας είναι μια αξία ανεκτίμητη… Αξίζει λοιπόν να την επιλέξουμε να χαμογελάμε!

To άρθρο Το χαμόγελο είναι η καλύτερη επιλογή μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Τα συναισθήματα μπορεί να είναι ‘’θετικά’’ όπως χαρά, αγάπη ευτυχία ή ‘’αρνητικά’’ όπως θλίψη, στεναχώρια, μίσος κλπ. Είναι όλα αυτά που νιώθουμε σε κάθε στιγμή της ζωής μας, όλα αυτά που αισθανόμαστε και πηγάζουν από τον εσωτερικό μας κόσμο και πάντα εκφράζονται στο πρόσωπο μας, στη φωνή μας, στη στάση του σώματος μας και είναι παρατηρήσιμα από τους άλλους.

Στις μέρες μας κυριαρχεί η τάση να εσωτερικεύουμε τα συναισθήματά μας… Αυτό δεν είναι σωστό, δεν πρέπει να καταπνίγουμε τα συναισθήματά μας. Καλό είναι να τα εξωτερικεύουμε, να εκφράζουμε τα συναισθήματά μας, έτσι θα είμαστε περισσότερο ευτυχισμένοι, ψυχικά υγιής και θα νιώθουμε μεγαλύτερη ανακούφιση και ευεξία.

Είναι σημαντικό να μπορείς να εκφράσεις τα συναισθήματα σου και να μπορείς να έρθεις σε επικοινωνία με τον εσωτερικό εαυτό σου. Μπορεί να σε κάνει καλύτερο σύντροφο, καλύτερο γονιό και συνολικά καλύτερο άνθρωπο. Όταν εκφράζεις αυτό που νιώθεις, αισθάνεσαι καλύτερα. Βγάζεις από μέσα σου οτιδήποτε σε πιέζει, σε αγχώνει και μπορεί να σε οδηγήσει σε λάθος αντιδράσεις και τοξικές συμπεριφορές.

Μιλάω περισσότερο για την έκφραση των αρνητικών συναισθημάτων γιατί αυτά είναι και τα πιο νοσηρά και πρέπει οπωσδήποτε να εκφραστούν, να βρουν διέξοδο… Τα αρνητικά συναισθήματα όπως το μίσος, ο θυμός, η στεναχώρια  κ.λ.π όταν φτάνουν στην υπερβολή προκαλούν βλαβερές συνέπειες. Αν τα εκφράσουμε όμως πριν φτάσουν στην υπερβολή θα νιώσουμε γαλήνη και ανακούφιση..

Η έκφραση των συναισθημάτων είναι ένα (γνωστό) μυστικό που θα μας κάνει να ζήσουμε καλύτερα. Ας αφεθούμε ελεύθεροι και ας αρχίσουμε να συζητάμε αυτά που μας συμβαίνουν καθώς και τις αντιδράσεις μας σε κάθε τι που συμβαίνει. Βέβαια για να μην υπερβάλουμε δεν είπαμε να το παρακάνουμε και να συζητάμε τα πάντα με οποιονδήποτε – κάτι τέτοιο ίσως να μην φανεί χρήσιμο… Σαφώς είναι προτιμότερο να εξωτερικεύουμε αυτά που νιώθουμε και αισθανόμαστε σε σημαντικά πρόσωπα για εμάς και σε άτομα που τα εμπιστευόμαστε!

—

Ο Γιάννης Ξηντάρας είναι  Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπευτής στην Αθήνα, πτυχιούχος Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων και της Εθνικής Εταιρείας Ψυχοθεραπείας Ελλάδος. τ. συνεργ. στο Ευγενίδειο Νοσοκομείο Επιστημονικός Υπεύθυνος στο Κέντρο Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης “Επαφή”.

To άρθρο Δεν είναι σωστό να καταπνίγουμε τα συναισθήματά μας μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Θα ήθελα προκαταβολικά να αφιερώσω τις παρακάτω σημειώσεις σε όλους τους άνδρες αναγνώστες. Δεν ειρωνεύομαι καθόλου. Ως άνδρας και ο ίδιος ομολογώ ότι μπορώ να καταλάβω μία παραπάνω δυσκολία των ανδρών σε αυτό το θέμα: Την δυσκολία να εκφράσουν τα συναισθήματα τους. Να εκφραστούν συναισθηματικά.

Να βάλουν σε λόγια όλα όσα νιώθουν, ιδιαιτέρως όσα συναισθήματα εκδηλώνουν αγάπη, τρυφερότητα κι ακόμη περισσότερο φόβο, ανησυχία… Τι αδικία! Ένα τεράστιο στερεότυπο, σαν σύννεφο, απλώνεται πάνω απ’ τα κεφάλια μας και μας στερεί να δούμε τον ήλιο: Το φως των συναισθημάτων μας, την αξία και τη σημασία τους. Ή μάλλον για την ακρίβεια, συχνά τα βλέπουμε αλλά δεν μπορούμε να τα εκφράσουμε. Δεν τολμάμε. Φοβόμαστε μην χαρακτηριστούμε αδύναμοι, ανίκανοι, “λίγοι”, μην νομίζουν οι άλλοι ότι δεν μπορούμε… << Γιατί πρέπει να τα μπορούμε όλα! Γιατί αλλιώς δεν αξίζει!>>.

Έχει μεγάλη σημασία να είμαστε και να παραμένουμε σε επαφή με τα συναισθήματα μας. Να έχουμε συνείδηση  του τι νιώθουμε κάθε στιγμή, τι αισθανόμαστε για αυτό ή για εκείνο, για τον έναν ή για τον άλλον… Όλα  τα συναισθήματα μας αξίζουν να μπορούμε να τα καλοδεχόμαστε. Ακόμα και τα “αρνητικά” συναισθήματα έχουν την αξία τους, τη σημασία τους. Τα νιώθουμε γιατί υπάρχουν, γιατί κάτι, κάποιος, τα δημιούργησε, και εμείς καλό θα ήταν να μπορούμε να επεξεργαστούμε τα δεδομένα μας κάθε στιγμή γιατί αυτές οι στιγμές, το άθροισμα των στιγμών αυτών, είναι η ζωή μας.

Πρέπει να είμαστε ενσυναισθητικοί πρώτα με τον ίδιο μας τον εαυτό: αυτό είναι το διαβατήριο για να έχουμε ενσυναίσθηση και για όλους τους άλλους…

ΥΓ. Αν και το κείμενο αφιερώνεται στους άνδρες, δεν σημαίνει καθόλου ότι δεν αφορά και τις Γυναίκες! Το μήνυμα του κειμένου, η αξία και η σημασία της συναισθηματικής έκφρασης, αφορά τον κάθε έναν από εμάς που τον νοιάζει όχι μόνο να ξέρει τι θα πει αγάπη, καλοσύνη, θυμός, πίκρα, φόβος κλπ. αλλά τον νοιάζει επίσης, να ζήσει την ζωή του εμβαθύνοντας και σε ποιότητες πέραν του νου και της διανόησης, βουτώντας στον ωκεανό των συναισθημάτων, εμβαθύνοντας στην εμπειρία μιας ζωής βιωμένης ως το μεδούλι της…

—

Ο Γιάννης Ξηντάρας είναι  Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπευτής στην Αθήνα, πτυχιούχος Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων και της Εθνικής Εταιρείας Ψυχοθεραπείας Ελλάδος. τ. συνεργ. στο Ευγενίδειο Νοσοκομείο Επιστημονικός Υπεύθυνος στο Κέντρο Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης “Επαφή”.

To άρθρο Όλα τα συναισθήματα μας αξίζουν να τα καλοδεχόμαστε μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Eννοιολογικά ζητήματα σχετικά με την μελέτη του συναισθήματος

Ο όρος συναισθήματα υποδηλώνει τα αισθήματα που μας προκαλεί μια εμπειρία. Ωστόσο, τα αισθήματα αποτελούν μια μόνο πτυχή του συναισθήματος. Τα συναισθήματα συνοδεύονται από σωματικές αντιδράσεις και επίσης φανερώνουν στους άλλους την εσωτερική συγκινησιακή μας κατάσταση με τις εκφράσεις του προσώπου και διάφορες μορφές συμπεριφοράς. Συναίσθημα είναι ο συγκινησιακός τόνος ή το αίσθημα με το οποίο, οι άνθρωποι αντιδρούν στις συνθήκες της ζωής τους (Cole & Cole, 2002).

Για τους περισσότερους μελετητές, το συναίσθημα αποτελεί ένα είδος περίπλοκης διαδικασίας που περιλαμβάνει ένα ερέθισμα από το άμεσο περιβάλλον το οποίο υπόκειται σε μια διαδικασία αντίληψης, ενώ ακολουθεί η βίωση του συναισθήματος, η οποία με την σειρά της ευθύνεται για την εκδήλωση κάποιας συμπεριφοράς. Η ικανότητα να εκδηλώνει κανείς τα συναισθήματά του με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο απαιτεί ρύθμιση της έκφρασης των συναισθημάτων που νιώθει (Miler & Sperry, 1987, οπ. αναφ. στο Cole & Cole, 2002).

Πρώτος ο Izard (1968) κατέδειξε ότι οι εκφράσεις του προσώπου,  όταν το άτομο βιώνει βασικά συναισθήματα, είναι αναγνωρίσιμες σε διάφορους πολιτισμούς. Σύμφωνα με τον Izard (1978, 1990), τα βασικά συναισθήματα είναι τα εξής: χαρά, έκπληξη, ενδιαφέρον, θυμός, αποστροφή, περιφρόνηση, φόβος, ντροπή, λύπη και ενοχή-τύψεις. Τα δέκα παραπάνω συναισθήματα εκτός από την αμιγή τους μορφή, συνδυάζονται με πολλαπλούς τρόπους. Η αμιγή τους μορφή παραπέμπει σε  συγκεκριμένη έκφραση του προσώπου.

Επιπλέον το όνομα του ερευνητή που σχετίζεται περισσότερο με την οικουμενικότητα της έκφρασης των συναισθημάτων είναι αυτό του Ekman. Ο Ekman υποστήριξε την ύπαρξη έξι βασικών/πρωταρχικών οικουμενικών συναισθημάτων: χαρά, λύπη, θυμό, φόβο, αηδία, και έκπληξη. Κατά την νηπιακή και την προσχολική ηλικία, αναδύονται και τα «συναισθήματα αυτογνωσίας» ή «δευτερεύοντα συναισθήματα» τα οποία διαφοροποιούνται από τα βασικά/πρωτογενή συναισθήματα που χαρακτηρίζουν τη βρεφική ηλικία (Χατζηχρήστου, 2004, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013). Ανάμεσα στον 24^ο και τον 36^ο μήνα τα παιδιά κάνουν συνήθως χρήση των λέξεων «χαρούμενος-η», «λυπημένος-η», «θυμωμένος-η», και «φοβισμένος-η». Επιπλέον όταν ερωτώνται: «Πώς νιώθει αυτό το άτομο;» δείχνοντάς τους ανάλογη έκφραση προσώπου που αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο συναίσθημα, τα παιδιά των 2 ετών απαντούν εύστοχα.

Σύμφωνα με μελέτες που πραγματοποιηθήκαν στην Αμερική όσο αυξάνεται η κατανόηση των παιδιών για τα κοινωνικά γεγονότα, τόσο αυξάνεται και η ικανότητά τους να προβλέπουν τα συναισθήματα που εγείρονται στα γεγονότα αυτά (Michalson & Lewis οπ. αναφ. στο Cole & Cole, 2002). Στις ηλικίες από 2 έως 6 ετών τα παιδιά αναπτύσσουν στρατηγικές οι οποίες τους βοηθούν στον έλεγχο των συναισθημάτων τους.

Προκειμένου να αποφύγουν συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις, κλείνουν τα μάτια τους, σκεπάζουν τα αυτιά με τα χέρια τους ή στρέφουν το κεφάλι τους. (Bridjes & Grolnik, 1995. Thomson, 1993, οπ. αναφ. στο Cole & Cole, 2002). Η συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών περνάει από διάφορα στάδια. Όσο αυξάνεται η ηλικία των παιδιών, τόσο βελτιώνεται και η ικανότητά τους να αναγνωρίζουν τις συναισθηματικές καταστάσεις των άλλων, να ελέγχουν τα συναισθήματα που νιώθουν και να ελέγχουν την εκδήλωση των συναισθημάτων τους (Thomson, 1990, οπ. αναφ στο Cole & Cole, 2002).

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι σε θέση να κατονομάσουν πέντε βασικά/πρωτογενή συναισθήματα: τη χαρά , τη λύπη, το θυμό, το φόβο, και την έκπληξη και επίσης είναι σε θέση να μιλήσουν για τις αιτίες πρόκλησης αυτών των συναισθημάτων (Widen & Russell, 2008).

Τα βασικά πρωτογενή συναισθήματα

Οι εκφράσεις του προσώπου είναι δυναμικά χαρακτηριστικά που μεταδίδουν μηνύματα για τη στάση του ομιλητή, τα συναισθήματά του, τις προθέσεις του κτλ. Το πρόσωπο είναι η πρωταρχική πηγή συναισθημάτων. Κατά τη διάρκεια της προφορικής επικοινωνίας, οι εκφράσεις του προσώπου αλλάζουν συνεχώς και υποκινούνται και ερμηνεύονται από τον αποδέκτη. Το χαμόγελο, το συνοφρύωμα, τα σηκωμένα φρύδια είναι μερικά παραδείγματα.

Τα έξι βασικά πρωτογενή συναισθήματα είναι καταρχήν αναγνωρίσιμα από τις εκφράσεις που παίρνει το πρόσωπό μας. Οι περιοχές του προσώπου που διαφοροποιούνται εκφραστικά είναι τα μάτια και τα φρύδια, το μέτωπο η  μύτη, τα μάγουλα και το στόμα (Παπαδάκη – Μιχαηλίδη, 1998). Την έκφραση των έξι βασικών/πρωτογενών συναισθημάτων (χαράς, λύπης, θυμός, φόβος, έκπληξη και αποστροφή) τα περισσότερα παιδιά είναι σε θέση να την αναγνωρίσουν εύστοχα μετά την ηλικία των 2 ετών (Ekman, 1982).

Η χαρά αποτελεί ουσιαστικά το μόνο θετικό βασικό/πρωτογενές συναίσθημα. Είναι το συναίσθημα της επίτευξης των στόχων ή της ολοκληρωτικής αφοσίωσης σε κάτι. Η χαρά συσχετίζεται με άσκοπη δραστηριοποίηση, με ενδιαφέρον, με προσοχή και με προσήλωση σε κάποιο στόχο, με ικανοποίηση, αλλά και με έλλειψη δραστηριότητας (Frijda, 1986, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013). Ή χαρά αποτυπώνεται στο πρόσωπο ως εξής: α) οι κάτω βλεφαρίδες ανεβαίνουν ελαφρώς, β) τα μάτια στενεύουν, γ) τα μάγουλα φουσκώνουν και δ) το στόμα ανοίγει (ανεστραμμένο προς τα πάνω) ώστε κάποιες φορές να φαίνονται και τα δόντια (Kumar, 2004. Wainwright, 1992). Η χαρά ξεκινάει ως ευχαρίστηση και η ευχαρίστηση υποδηλώνεται με το χαμόγελο, ενώ το γέλιο, με την μεγαλύτερη του ένταση, είναι δηλωτικό της χαράς.

Το χαμόγελο πριν γίνει συνειδητό, εκδηλώνεται με μια πρώιμη μορφή. Τα πρώιμα χαμόγελα αποτελούν εκφράσεις του προσώπου που εκδηλώνονται εγγενώς, είναι γενετικά «προγραμματισμένα». Σύμφωνα με τον Eibl-Eibesfeldt (1970), ο οποίος διεξήγαγε έρευνες σε βρέφη, που είχαν γεννηθεί τυφλά και κωφά, τα χαμόγελα εκδηλώνονται ανεξάρτητα από μίμηση ή μάθηση. Τα πολύ πρώιμα χαμόγελα ονομάζονται «ενδογενή» ή «αυτοφυή» διότι προκύπτουν από την απουσία γνωστής διέγερσης, κυρίως κατά τον ύπνο. Πρόκειται για χαμηλής έντασης χαμόγελα που χαρακτηρίζονται από ανεπαίσθητο σήκωμα των γωνιών του στόματος (Παππά, 2013).

Η λύπη είναι το αντίθετο συναίσθημα της χαράς. Στην ήπια εκδοχή της εκφράζεται ως στεναχώρια, ενώ στην έντονη μορφή της μετατρέπεται σε θλίψη. Η λύπη είναι το συναίσθημα που εκφράζεται με την απώλεια ενός στόχου ή ενός κοινωνικού ρόλου. Είναι το συναίσθημα που συσχετίζεται με την παραίτηση (Oatley & Jenkins, 2004, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013). Η λύπη αποτυπώνεται στο πρόσωπο ως εξής: α) Το εσωτερικό των φρυδιών ανυψώνεται, β) τα μάτια γυαλίζουν από τα δάκρυα, γ) το στόμα και γενικά όλα τα χαρακτηριστικά του προσώπου παίρνουν μια κλίση προς τα κάτω (συνοφρυωμένο στόμα), και δ) συχνά γίνεται προσπάθεια απόκρυψης του προσώπου μέσα στα χέρια (Kumar, 2004. Wainwright, 1992). Μια βασική λειτουργία της λύπης είναι ότι δίνει στο άτομο την ευκαιρία να κάνει μια παύση και να προβεί σε έναν απολογισμό, έτσι ώστε να αναθεωρήσει τους στόχους και τα σχέδια του (Oatley & Johnson – Laird, 1996, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013).

Ο θυμός μπορεί να οφείλεται σε εξωτερικά ή σε εσωτερικά γεγονότα. Είναι απόρροια της ματαίωσης για κάτι που θέλει να κάνει κάποιος και της απογοήτευσης σχετικά με τη μη εκπλήρωση των προσδοκιών του. O Goleman (1997), αναφέρει πως ο θυμός είναι το βασικό συναίσθημα που συσχετίζεται με την διεκδίκηση εξουσίας. Στη χαμηλότερη διαβάθμισή του εκδηλώνεται ως ενόχληση και εκνευρισμός, και στην πιο έντονη εκδοχή του ως οργή.

Ο θυμός αποτελεί μια φυσική, προσαρμοστική αντίδραση του οργανισμού σε κάποια απειλή. Ο θυμός εμφανίζεται κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής του βρέφους, συνήθως κατά τον 5^ο-6^ο μήνα (Izard, Hembree & Huebner, 1987, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013). Με την πάροδο του χρόνου, υφίσταται αλλαγές, ανάλογα με τις συνθήκες και τα ερεθίσματα που τον προκαλούν. Έτσι αλλάζει το είδος των αντιδράσεων με τις οποίες εκφράζεται, η συχνότητα, η ένταση και η διάρκειά του. Ο θυμός ως βασικό αρνητικό συναίσθημα, προκαλεί σε αυτόν που τον βιώνει την τάση και την επιθυμία για προσέγγιση του άλλου, αλλά με αρνητικό τρόπο, με διάθεση να τον βλάψει, να του προκαλέσει τραύμα ή ζημιά.

Στο συναίσθημα του θυμού α) τα φρύδια τραβιούνται προς τα μέσα, β) ενώ οι βλεφαρίδες κλείνουν αρκετά, γ) τα ρουθούνια ανοίγουν, δ) και τα χείλη κλείνουν ερμητικά. Ο θυμός χαρακτηρίζεται από σταθερή εστίαση του βλέμματος, συνοφρύωμα και σφίξιμο ή τρίξιμο των δοντιών. Επιπλέον το πρόσωπο μπορεί να αλλάξει χρώμα, να κοκκινίσει ή να αποχρωματιστεί τελείως (Kumar, 2004. Wainwright, 1992). Όταν ο θυμός εκδηλώνεται και δεν εσωτερικεύεται, μετατρέπεται σε επιθετική συμπεριφορά (Maccoby, 1980, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013).

Ο φόβος είναι το συναίσθημα που βιώνει κάποιος ενόψει ενός επερχόμενου κινδύνου. Τον πυροδοτεί μια απειλή από το περιβάλλον, μια σύγκρουση στόχων. Χάρη στο φόβο ο οργανισμός τίθεται σε κατάσταση ετοιμότητας για την αντιμετώπιση της απειλής του κινδύνου. Στην ήπια έκφανσή του εκδηλώνεται ως επιφυλακτικότητα, ενώ στην πιο έντονη μορφή του μετατρέπεται σε τρόμο και πανικό. Πρόκειται για ένα ιδιαιτέρως δυσάρεστο, αρνητικό συναίσθημα (Oatley & Jenkins, 2004, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013).

Ο φόβος αποτυπώνεται στο πρόσωπο α) με τα μάτια και το στόμα να ανοίγουν διάπλατα, β) το πρόσωπο και το σώμα να τρέμει, και να αποχρωματίζεται και γ) οι βλεφαρίδες να υψώνονται αποκαλύπτοντας το άσπρο των ματιών (Kumar, 2004. Wainwright, 1992). Ο φόβος αναφέρεται σε συναισθήματα που προκαλούνται από υπαρκτούς κινδύνους και συνοδεύεται από μια σειρά βιολογικών αλλαγών, οι οποίες πηγάζουν από το αυτόνομο νευρικό σύστημα, μια αντίδραση γνωστή ως «fight or flight».

Η αποστροφή-αηδία εντάσσεται στα βασικά/πρωτογενή αρνητικά συναισθήματα και μπορεί να κυμαίνεται από ήπια έως πολύ έντονη. Συνήθως συσχετίζεται με πράγματα που θεωρούνται μολυσματικά ή προσβλητικά. Το άτομο νιώθει αποστροφή/αηδία πρωτίστως από την αίσθηση της γεύσης, είτε αυτή τη βιώνει στην πραγματικότητα, είτε τη φαντάζεται, και δευτερευόντως νιώθει αποστροφή για οτιδήποτε άλλο προκαλεί παρόμοιο συναίσθημα από την αίσθηση της οσμής, της αφής, της όρασης, ή ακόμα και της ακοής (Fox & Stifter, 2005). Η έκφραση της αηδίας έχει παρατηρηθεί σε νεογέννητα σαν αντίδραση σε ξινές γεύσεις (Steiner, 1979, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013).

Το άτομο έχει την έμφυτη τάση να απορρίπτει ουσίες που είναι βλαβερές για τον οργανισμό. Επιπλέον η αποστροφή μαθαίνεται και συσχετίζεται κυρίως με τη γεύση ή με την όσφρηση. Ακόμη και οι ιδέες μπορεί να προκαλέσουν αποστροφή, όπως η ιδέα για μόλυνση από το άγγιγμα αντικείμενων κτλ. Αντίθετα με το θυμό, το φόβο και τη λύπη, η αποστροφή συνδέεται με μείωση των καρδιακών παλμών (Miller, 1997, οπ. αναφ. στο Παππά, 2013). Στο συναίσθημα της αποστροφής παρατηρείται στην έκφραση του προσώπου α) οι βλεφαρίδες να ψηλώνουν, β) εμφανίζονται ρυτίδες στην μύτη, γ) ενώ τα μάγουλα φουσκώνουν. Παράλληλα, ψηλώνουν και τα δύο χείλη ή ψηλώνει το άνω χείλος και χαμηλώνει το κάτω χείλος, δ) τα μάτια στενεύουν και ε) συχνά το κεφάλι στρέφεται μακριά από την πηγή πρόκλησης του συγκεκριμένου ερεθίσματος (Kumar, 2004. Wainwright, 1992).

Η έκπληξη είναι ένα συναίσθημα που βιώνει κάποιο άτομο μετά από ένα απρόσμενο γεγονός. Η έκπληξη μπορεί να είναι μικρή, μέτρια ή μεγάλη. Μπορεί επίσης να είναι ευχαρίστηση ή δυσάρεστη. Πρόκειται για το μοναδικό συναίσθημα που άλλοτε χαρακτηρίζεται ως αρνητικό και άλλοτε ως θετικό, ανάλογα με το αν η έκπληξη είναι αρνητική ή θετική, αντίστοιχα. Η έκπληξη όπως όλα τα συναισθήματα έχει πολύ σύντομη διάρκεια.

Η έκπληξη αποτυπώνεται στο πρόσωπο ως εξής: α) τα φρύδια ανασηκώνονται παίρνοντας ένα καμπυλωτό σχήμα. β) εμφανίζονται οριζόντιες  ρυτίδες στο μέτωπο, γ) τα βλέφαρα ανοίγουν και το πάνω βλέφαρο σηκώνεται, ενώ το κάτω βλέφαρο κατεβαίνει, και δ) το σαγόνι πέφτει, έτσι ώστε τα χείλη και τα δόντια να διαχωρίζονται, χωρίς να παρατηρείται ένταση στην περιοχή γύρω από το στόμα (Ekman & Friesen, 1975). Συχνά η έκπληξη ακολουθείται από άλλα συναισθήματα, όπως το συναίσθημα του φόβου, της χαράς ή της σύγχυσης.

—

Η Σοφία Μαντζάρη είναι νηπιαγωγός με συστηματική ερευνητική ενασχόληση επί των θεμάτων της συναισθηματικής ανάπτυξης, των πρωτογενών συναισθημάτων και την ψυχολογία του παιδικού σχεδίου.

To άρθρο Συναισθήματα και Έκφραση μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Πολύ συχνά δυστυχώς ακούμε στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο ή διαβάζουμε στις εφημερίδες και σε διάφορα άλλα έντυπα ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος που προέβη σε κάποια αποτρόπαιη πράξη, είχε «διαταραγμένη προσωπικότητα» ή έπασχε από κάποιου είδους «διαταραχή της προσωπικότητας»

Τι εννοούμε όμως με τον όρο «Διαταραχές της Προσωπικότητας»; Οι Διαταραχές της Προσωπικότητας είναι ποικιλόμορφες και προκύπτουν τις περισσότερες φορές από τη δυσκολία, που αντιμετωπίζει το άτομο να διαχειριστεί στρεσσογόνες καταστάσεις. Οι καταστάσεις αυτές προκαλούν δυσλειτουργίες στα 3 βασικά επίπεδα της ζωής, δηλαδή στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην εργασία και στη ψυχαγωγία. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη ψυχιατρική ταξινόμηση στις ΗΠΑ (DSM 5, 2013), υπάρχουν 10 διαφορετικά είδη διαταραχών προσωπικότητας, που μπορούν να ομαδοποιηθούν σε τρεις κατηγορίες με βάση κοινά χαρακτηριστικά για την κάθε κατηγορία.

Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει την παραξενιά, την εκκεντρικότητα (παρανοειδής, σχιζοειδής, σχιζότυπη). Η δεύτερη κατηγορία την εκδραμάτιση τη συναισθηματική ένταση, την προκλητικότητα (αντικοινωνική, οιστριονική, ναρκισσιστική, οριακή – μεταιχμιακή) και η τρίτη κατηγορία το άγχος, τη φοβικότητα (αποφευκτική, εξαρτητική και ιδεοψυχαναγκαστική). Συχνά ένα άτομο μπορεί να διαγνωστεί με περισσότερες της μίας διαταραχές προσωπικότητας.

Η Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή Προσωπικότητας (Borderline Personality Disorder) είναι από τις πιο πολυμελετημένες καθώς χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά αστάθειας σε βασικούς τομείς της ζωής όπως είναι η ρύθμιση του συναισθήματος, ο έλεγχος των παρορμήσεων, οι διαπροσωπικές σχέσεις και η αυτοεικόνα.

Τα άτομα με αυτή τη διαταραχή τείνουν να βιώνουν έντονα και ασταθή συναισθήματα και διάθεση η οποία μεταβάλλεται σημαντικά και γρήγορα. Τα συναισθήματα κυμαίνονται από έντονο ενθουσιασμό σε ακραίο θυμό – στοιχείο που οδηγεί στην καταστροφή των περισσότερων διαπροσωπικών σχέσεων. Επιβάλλουν τις κρίσεις τους στους άλλους και τους εαυτούς τους και ταλαντεύονται συνεχώς μεταξύ του καλού και του κακού. Αυτή η τάση οδηγεί σε μία ασταθή αίσθηση του εαυτού, με αποτέλεσμα αυτά τα άτομα να μην μπορούν να ισορροπήσουν σε μία συνεπή στάση. Συχνά αλλάζουν δουλειές, καριέρες, σχέσεις, τόπο διαμονής, στόχους ζωής. Οι ριζικές αυτές αλλαγές έρχονται χωρίς προηγούμενη προειδοποίηση ή προετοιμασία ενώ οι «στερεότυπες» αντιλήψεις τους συχνά έχει ως συνέπεια την παρερμηνεία των πράξεων ή των προθέσεων των άλλων.

Γενικά δυσκολεύονται να ηρεμούν αν έχουν συγχυστεί από κάτι. Ως αποτέλεσμα παρουσιάζουν συχνά εκρήξεις θυμού και έχουν παρορμητικές συμπεριφορές όπως είναι η χρήση ουσιών, επικίνδυνη σεξουαλική συμπεριφορά, αυτοτραυματισμοί, διαταραχές της πρόσληψης τροφής, υπερβολικά έξοδα.

Αυτές οι συμπεριφορές έχουν το ρόλο της παροδικής ανακούφισης, χωρίς όμως μακροπρόθεσμα οφέλη. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι πως το άτομο καταβάλλει προσπάθειες ώστε να αποφύγει μία πραγματική ή φανταστική εγκατάλειψη, με αποτέλεσμα να βιώνει έντονο άγχος εγκατάλειψης καθώς και χρόνιο αίσθημα κενού.

Τέλος, το πιο ανησυχητικό σύμπτωμα είναι η επανειλημμένη αυτοκτονική συμπεριφορά ή οι πράξεις ακρωτηριασμού – κόψιμο με ξυράφι ή κάψιμο με τσιγάρο. Η συγκεκριμένη συμπεριφορά εκτελείται ως απάντηση σε αρνητικές συναισθηματικές εμπειρίες όπως θυμός, άγχος, ή «κραυγή για βοήθεια». Μπορεί ακόμη με αυτόν τον τρόπο τα άτομα να προσπαθήσουν να χειραγωγήσουν και να ελέγξουν τις σχέσεις τους και τους άλλους, κυρίως λόγου του φόβου της απόρριψης.

Η οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας  εμφανίζεται για πρώτη φορά στην εφηβεία ή στις αρχές την ενηλικίωσης και περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων. Η διαταραχή επηρεάζει περίπου το 2% του γενικού πληθυσμού και χαρακτηρίζεται από ψυχοκοινωνική έκπτωση καθώς και υψηλή θνησιμότητα λόγω των αυτοκτονικών τάσεων. Επίσης, το 75% των ατόμων που θα παρουσιάσουν τη διαταραχή είναι γυναίκες ενώ το 25% άνδρες (αναλογία 3 προς 1). Οι μελέτες έχουν δείξει ότι τα 3/4 των ατόμων με αυτή τη διαταραχή δεν πληρούσαν τα κριτήρια διάγνωσης ύστερα από 6 χρόνια ενώ μόνο το 6% όσων παρουσιάζουν βελτίωση, εμφανίσουν κάποια υποτροπή.

Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σε όλες οι διαταραχές προσωπικότητας, έτσι και στην οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή, συχνό είναι το φαινόμενο της συννοσηρότητας (η εμφάνιση δηλαδή 2 η περισσότερων ψυχικών διαταραχών). Πιο συγκεκριμένα, η οριακή διαταραχή εμφανίζει υψηλή συσχέτιση με την κατάθλιψη, τις αγχώδεις διαταραχές, την κατάχρηση ουσιών, τις διαταραχές πρόσληψης τροφής καθώς επίσης με συμπεριφορές αυτοτραυματισμού και επιτυχημένες απόπειρες αυτοκτονίας σε ποσοστό 6% έως 10% των πασχόντων.

Τα αίτια της οριακής – μεταιχμιακή διαταραχής μπορούν να διακριθούν σε βιολογικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες. Σχετικά με τους βιολογικούς – γενετικούς παράγοντες, οι έρευνες έχουν δείξει ότι  η κληρονομικότητα και τα γονίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση της διαταραχής στο 42% του πληθυσμού. Στους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες, περιλαμβάνονται καταστάσεις όπως η γονεϊκή εγκατάλειψη (απουσία του συναισθηματικού δεσμού μεταξύ μητέρας και παιδιού), το παιδικό τραύμα, η σεξουαλική και σωματική κακοποίηση, η απόρριψη από το στενό ή ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, κ.α., με συνέπεια το άτομο – στην προσπάθεια του να «προστατευθεί» – να αναπτύσσει αρνητικά γνωστικά σχήματα σχετικά με την ταυτότητα του και τις σχέσεις του με τους άλλους.

Τα αρνητικά γνωστικά σχήματα έχουν την μορφή πεποιθήσεων όπως «Είμαι κακός» που οδηγεί σε αυτοτιμωρία ή «Κανείς δεν θα με αποδέχεται», το οποίο με τη σειρά του οδηγεί σε σκέψεις όπως «Δεν μπορώ να τα καταφέρω μόνος μου», που έχει ως αποτέλεσμα την εξάρτηση από τους άλλους.

Τέλος, η θεραπεία των ατόμων με οριακή – μεταιχμιακή διαταραχή δεν είναι εύκολη και μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πολλές μελέτες οι οποίες εξετάζουν την αποτελεσματικότητά της. Δεν υπάρχει ενδεδειγμένη θεραπεία που να απευθύνεται στο σύνολο των ατόμων που πάσχουν από τη συγκεκριμένη διαταραχή, καθώς η θεραπευτική αντιμετώπιση είναι άμεσα συνυφασμένη τόσο με το χαρακτήρα και ιδιοσυγκρασία του ατόμου αλλά και με την προβληματική συμπεριφορά – συμπτώματα που περιορίζουν τη λειτουργικότητα του πάσχοντα τη δεδομένη χρονική στιγμή. Οι πιο συνηθισμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν τη Γνωστική Αναλυτική Θεραπεία, η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία και Φαρμακοθεραπεία (αγχολυτικά και άτυπα αντιψυχωτικά).

To άρθρο Οριακή (Μεταιχμιακή) Διαταραχή Προσωπικότητας μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.