Η εφηβεία προϋποθέτει μια σταδιακή μετατόπιση της σχέσης γονέα–παιδιού: από τη σχέση φροντίδας σε μια σχέση ορίων, καθοδήγησης και σταδιακής αυτονόμησης. Όταν αυτή η μετατόπιση δεν πραγματοποιείται, ο έφηβος παραμένει εγκλωβισμένος ανάμεσα στην εξάρτηση και την ανάγκη για αυτονομία. Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, η ασφάλεια δεν προκύπτει από την απουσία ορίων, αλλά από τη σταθερότητα και τη συνέπειά τους (Bowlby, 1988).

Στην ελληνική πραγματικότητα, παρατηρείται συχνά ένα μοτίβο γονεϊκής ενοχής. Οι γονείς, πιεσμένοι από εργασιακές και κοινωνικές απαιτήσεις ή από την αίσθηση ότι «δεν είναι αρκετά παρόντες», δυσκολεύονται να θέσουν σαφή όρια. Η ενοχή οδηγεί είτε σε υπερπροστασία είτε σε ασυνέπεια πειθαρχίας. Έρευνες δείχνουν ότι η ασυνέπεια στη γονεϊκή στάση σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα επιθετικότητας και αντικοινωνικής συμπεριφοράς στους εφήβους (Hoeve et al., 2009).

Ένα δεύτερο συχνό φαινόμενο είναι η σύγχυση ρόλων. Σε αρκετές οικογένειες, ο έφηβος καλείται να αναλάβει συναισθηματικούς ρόλους που δεν του αναλογούν — να λειτουργεί ως «στήριγμα», «σύμμαχος» ή ακόμη και «αντικαταστάτης» ενήλικα. Αυτή η αντιστροφή ρόλων επιβαρύνει την αναπτυξιακή διαδικασία και αυξάνει την εσωτερική ένταση. Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να εκφράσει αυτή την πίεση λεκτικά, συχνά τη μετατρέπει σε συμπεριφορά.

Η παραβατική συμπεριφορά, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως κραυγή διαφοροποίησης. Είναι ένας τρόπος να σπάσει η συγχώνευση και να οριοθετηθεί ο εαυτός, έστω με αρνητικό τρόπο. Όπως επισημαίνει ο Minuchin (1974), τα σαφή οικογενειακά όρια είναι βασική προϋπόθεση για υγιή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη. Όταν αυτά απουσιάζουν, η συμπεριφορά γίνεται το μέσο οριοθέτησης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το πώς η οικογένεια αντιμετωπίζει τη σύγκρουση. Σε οικογένειες όπου η σύγκρουση αποφεύγεται ή καταστέλλεται, ο έφηβος δεν μαθαίνει πώς να διαχειρίζεται τη διαφωνία με λειτουργικό τρόπο. Η ένταση συσσωρεύεται και εκτονώνεται μέσα από παρορμητικές ή επιθετικές πράξεις. Αντίθετα, οικογένειες που αντέχουν τη σύγκρουση και τη χρησιμοποιούν ως εργαλείο επικοινωνίας προσφέρουν σημαντική προστασία απέναντι στην παραβατικότητα (Steinberg & Morris, 2001).

Η ελληνική οικογένεια καλείται σήμερα να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον μειωμένης θεσμικής στήριξης. Το σχολείο, οι κοινωνικές υπηρεσίες και οι δομές πρόληψης συχνά αδυνατούν να παρέμβουν έγκαιρα, μεταφέροντας όλο το βάρος στους γονείς. Αυτό εντείνει την αίσθηση ανεπάρκειας και οδηγεί είτε σε αυταρχισμό είτε σε πλήρη απόσυρση ορίων.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η οικογένεια δεν χρειάζεται να είναι «τέλεια». Χρειάζεται να είναι σταθερή. Σαφή όρια, συναισθηματική διαθεσιμότητα και συνέπεια αποτελούν τους βασικούς προστατευτικούς παράγοντες. Όταν αυτοί υπάρχουν, η εφηβική αντίδραση μπορεί να μετασχηματιστεί σε ωρίμανση και όχι σε παραβατική ταυτότητα.

Στα επόμενα άρθρα θα εξεταστεί ο ρόλος του σχολείου και της σχολικής αποτυχίας στην Ελλάδα, καθώς και πώς η απουσία θεσμικής ένταξης ενισχύει την παραβατική συμπεριφορά.

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
• Hoeve, M. et al. (2009). A meta-analysis of attachment to parents and delinquency. Journal of Abnormal Child Psychology, 37, 749–775.
• Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
• Steinberg, L., & Morris, A. S. (2001). Adolescent development. Annual Review of Psychology, 52, 83–110.

To άρθρο Ο ρόλος της οικογένειας στην Ελλάδα: όρια, ενοχή και σύγχυση ρόλων μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Έχει αποδειχτεί πως ο ποιοτικός χρόνος που περνούν οι άνθρωποι με τις οικογένειές τους έχει σημαντικά οφέλη:

1. Όταν οι οικογένειες απολαμβάνουν δραστηριότητες μαζί, τα παιδιά εκτίθενται σε σημαντικές κοινωνικές δεξιότητες και τρόπους έκφρασης. Οι οικογενειακές στιγμές είναι το ιδανικό περιβάλλον για να δείξουν οι γονείς στα παιδιά επιθυμητές συμπεριφορές.
2. Οι δυνατοί οικογενειακοί δεσμοί ενθαρρύνουν καλύτερες συμπεριφορές στα παιδιά, βελτιώνουν την ακαδημαϊκή επίδοση, ενδυναμώνουν την επικοινωνία μεταξύ γονέα και παιδιού, διδάσκουν στα παιδιά πώς να είναι καλοί φίλοι και αυξάνουν την αυτοεκτίμησή τους.
3. Μέσω των οικογενειακών δραστηριοτήτων βελτιώνεται η επικοινωνία μεταξύ των μελών, μιας και είναι μία καλή ευκαιρία να συζητήσουν θέματα που τους απασχολούν και να είναι ενεργοί ακροατές όταν μιλάει κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας. Αυτό, φυσικά, έχει ως αποτέλεσμα να ενισχύονται γενικότερα οι οικογενειακοί δεσμοί και να υπάρχει σεβασμός μεταξύ των μελών.
4. Τα μέλη των οικογενειών που περνάνε ποιοτικό χρόνο μαζί μαθαίνουν να εκτιμούν και είναι λιγότερο πιθανό να πληγώσουν το ένα το άλλο.

Κάθε γονιός παίζει σημαντικό ρόλο στο κτίσιμο και τη δέσμευση στους οικογενειακούς δεσμούς. Όμως, το να χτίσεις δυνατές οικογενειακές συνδέσεις δεν είναι κάτι που συμβαίνει πάντα φυσικά και αβίαστα. Λόγω της φορτωμένης και κουραστικής καθημερινότητας, μπορεί να χρειαστεί σκληρή και δομημένη προσπάθεια για να δημιουργηθούν και να συντηρηθούν αυτοί οι δεσμοί. Παρακάτω μπορείς να βρεις κάποιες δραστηριότητες που μπορούν να σε βοηθήσουν να ενισχύσεις τους δεσμούς της οικογένειας σου:

Α. Ανάλογα με την ηλικία των παιδιών και τον αριθμό των μελών της οικογένειας, μπορείς να οργανώσεις βραδιές επιτραπέζιων. Μπορείς να διαλέξεις επιτραπέζια που οξύνουν την κριτική σκέψη και γνωστικές ικανότητες όπως η μνήμη και η λήψη αποφάσεων.

Β. Μπορείς να ορίσεις μαζί με την οικογένειά σου βραδιές ταινίας στις οποίες κάθε βράδυ θα διαλέγει μία ταινία ένα από τα μέλη. Με αυτό τον τρόπο αυτός που διαλέγει ταινία έχει την ευκαιρία να δείξει στην υπόλοιπη οικογένεια το γούστο του και να δει τι αρέσει στους υπολοίπους όταν δεν διαλέγει αυτός.

Γ. Μπορείτε μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας σου να κάνετε όλοι μαζί τις οικιακές δουλείες. Αυτή η δραστηριότητα θα διδάξει-κυρίως στα μικρότερα μέλη της οικογένειας-υπευθυνότητα, συνεργασία και ομαδικό πνεύμα.

Δ. Τέλος, κι ίσως το πιο σημαντικό, μπορείς να ορίσεις με την οικογένειά σου οικογενειακές συναντήσεις στις οποίες μπορείτε να συζητήσετε από τα προβλήματα που σας απασχολούν μέχρι και να οργανώσετε το επόμενο οικογενειακό σας ταξίδι.

To άρθρο Ενισχύοντας τους οικογενειακούς δεσμούς μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Μην ανησυχείτε όταν οι σχέσεις σας με τα παιδιά σας ταλανίζονται!

Έτσι είναι οι σχέσεις… Κάθε φυσιολογική σχέση, κάθε ανθρώπινη κατάσταση, εκτός από τις θετικές, έχει και τις αρνητικές στιγμές. Το ίδιο αναπόφευκτα συμβαίνει και στις σχέσεις μεταξύ γονιών και παιδιών. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι να αποφύγουμε τα προβλήματα, αυτό είναι φύση αδύνατο, αλλά πως θα επανακάμψουμε, πως θα επανέλθουμε σε μία συνθήκη ισορροπίας. ”Το θέμα δεν είναι αν θα πέσουμε, όλοι θα πέσουμε και μια και δυο φορές, το θέμα είναι αν θα ξανασηκωθούμε!”

Ας σταθούμε σε λίγα, άλλα βασικά, βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση. Τρεις βασικές κατευθυντήριες γραμμές με στόχο την αποκατάσταση των σχέσεων με τα παιδιά μας όταν αντιμετωπίσουμε μία σύγκρουση ή γενικότερα ένα πρόβλημα μαζί τους:

1. O διάλογος είναι η πρωταρχική και απαραίτητη προϋπόθεση για να αντιληφθούμε τι συμβαίνει, δηλαδή όχι μόνο όπως εμείς αντιλαμβανόμαστε την κατάσταση, άλλα και για το πώς αντιλαμβάνονται και οι άλλοι: Δηλαδή τα παιδιά… Πρέπει να μπορέσουμε να τα ακούσουμε, με ειλικρίνεια και καλές προθέσεις, όχι απαραίτητα για να συμφωνήσουμε, άλλα σε κάθε περίπτωση για να νιώσουν και αυτά πως εισακούγονται, πως υπάρχουν. Υπάρχει και η δική τους ματιά στα γεγονότα, έχουν κι αυτά το δικαίωμα να διατηρούν και να διατυπώνουν τις απόψεις τους!
2. Η αναγνώριση των συναισθημάτων εκατέρωθεν: Tόσο των δικών μας, όσο και αυτών που βιώνουν τα παιδιά μας. Θυμός, λύπη, αναστάτωση, συχνά μας κυριεύουν και δεν μας επιτρέπουν να δούμε καθαρά. Χρειάζεται λοιπόν να κάνουμε τον απαραίτητο χώρο για τα συναισθήματα που νοιώθουμε, να τα αντιληφθούμε κι αν το αντέχουμε να μιλήσουμε γι’αυτά -καθώς επίσης να δώσουμε το χώρο και το παράδειγμα, να παροτρύνουμε και τα παιδιά μας να κάνουν το ίδιο: να εκφράσουν τα συναισθήματά τους.
3. Η άρση του εγωισμού: Mεγάλη κουβέντα! Δύσκολο (συχνά) στην πράξη, αλλά απαραίτητο συστατικό στην επίλυση των συγκρούσεων. Ποτέ κανείς δεν έχει απολύτως δίκιο! Πρέπει να μάθουμε να κάνουμε “λίγο πίσω” και έτσι να μάθουν από εμάς και τα παιδιά μας… Ίσως αυτό και μόνο, μερικές φορές, να αρκεί. Να αρκεί ένα βήμα πίσω…

Η αποκατάσταση των συγκρούσεων δεν είναι πάντα εύκολη. Κάποιες φορές όμως, είναι σχεδόν απαραίτητη, ειδικά όταν αναφερόμαστε στις σχέσεις μας με τα παιδιά μας. Και ας μην ξεχνάμε ότι οι γονείς, ως μεγαλύτεροι, οφείλουμε πρώτοι εμείς να κάνουμε ένα βήμα πίσω μπροστά στα ( ανήλικα, ή έστω νεότερα) παιδιά μας – γεγονός το οποίο συχνά παρεξηγείτε και περιμένουμε εκείνα να κάνουν την αρχή…

—

Ο Γιάννης Ξηντάρας είναι Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος, τ.συνεργ. στο Νοσοκομείο Παίδων “Αγία Σοφία”, μέλος της Ελληνικής Εταιρίας Εφηβικής Ιατρικής και του Ευρωπαϊκού Συλλόγου Ψυχοθεραπείας. Απόφοιτος Ε.Κ.Π.Α, επιστημονικός υπεύθυνος στο Κέντρο Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης “Επαφή”.

To άρθρο Η αποκατάσταση των συγκρούσεων στην οικογένεια μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.