Στην ελληνική πραγματικότητα, η σχολική αποτυχία συχνά βιώνεται ως απόρριψη. Έφηβοι που δυσκολεύονται ακαδημαϊκά ή συμπεριφορικά έρχονται αντιμέτωποι με επαναλαμβανόμενα μηνύματα ανεπάρκειας: χαμηλοί βαθμοί, πειθαρχικές ποινές, αρνητικές προσδοκίες. Σύμφωνα με τον Finn (1989), η σταδιακή αποδέσμευση του μαθητή από το σχολείο ξεκινά όταν το παιδί παύει να νιώθει ότι ανήκει. Η αποτυχία δεν γίνεται απλώς εμπειρία· γίνεται ταυτότητα.

Η έννοια της σχολικής αποτυχίας δεν αφορά μόνο τη μάθηση, αλλά και τη σχέση με τον θεσμό. Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να αντλήσει αίσθηση αξίας ή προοπτικής μέσα από το σχολείο, αναζητά εναλλακτικά πεδία αναγνώρισης. Έρευνες δείχνουν ότι η χαμηλή σχολική εμπλοκή και η αίσθηση αδικίας ή στιγματισμού συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Farrington, 2005).

Στην Ελλάδα, το σχολείο συχνά καλείται να λειτουργήσει σε ένα πλαίσιο περιορισμένων πόρων, αυξημένων απαιτήσεων και ελλιπούς υποστηρικτικού μηχανισμού. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με σύνθετες ψυχοκοινωνικές δυσκολίες χωρίς επαρκή θεσμική στήριξη, ενώ η πειθαρχία χρησιμοποιείται συχνά ως κύριο εργαλείο διαχείρισης. Όταν η πειθαρχία δεν συνοδεύεται από σχέση και νόημα, γίνεται μηχανισμός αποκλεισμού και όχι οριοθέτησης.

Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι το ζήτημα της πειθαρχίας χωρίς ένταξη. Σύμφωνα με τον Moffitt (1993), η επίμονη αντικοινωνική συμπεριφορά ενισχύεται όταν ο έφηβος παγιώνεται σε ρόλο «προβληματικού» μέσα στους θεσμούς. Όταν το σχολείο αντιμετωπίζει τον μαθητή αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της παραβατικότητας ή της αποτυχίας, ενισχύεται η ταύτιση με αυτόν τον ρόλο. Η συμπεριφορά τότε παύει να είναι αντίδραση και γίνεται αυτοπροσδιορισμός.

Η σχολική αποτυχία συνδέεται επίσης με τη διάρρηξη της μελλοντικής προοπτικής. Έφηβοι που δεν βλέπουν ρεαλιστική συνέχεια — είτε ακαδημαϊκή είτε επαγγελματική — δυσκολεύονται να επενδύσουν στη συμμόρφωση με κανόνες που δεν τους προσφέρουν καμία ανταμοιβή νοήματος. Όπως επισημαίνει ο Agnew (2005), η απουσία θετικών στόχων αυξάνει την πιθανότητα αντικοινωνικής συμπεριφοράς ως εναλλακτικής πηγής αξίας και έντασης.

Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι η βιολογία της εφηβείας είναι κοινή για όλους τους νέους. Η αυξημένη παρορμητικότητα, η ανάγκη για ένταση και η μειωμένη αναστολή αποτελούν αναπτυξιακά χαρακτηριστικά. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά εκδηλώνονται. Όταν το σχολείο λειτουργεί ως χώρος αποτυχίας και αποκλεισμού, η παραβατικότητα γίνεται πιο πιθανή διέξοδος.

Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυστηρότερους κανόνες. Χρειάζεται επανασύνδεση του σχολείου με την έννοια της ένταξης και της λειτουργικής πορείας. Δομημένες δραστηριότητες, αναγνώριση πολλαπλών μορφών ικανότητας και σαφή αλλά δίκαια όρια λειτουργούν προστατευτικά. Έρευνες δείχνουν ότι σχολικά περιβάλλοντα που ενισχύουν τη σχέση και τη συμμετοχή μειώνουν σημαντικά την παραβατική συμπεριφορά (Eccles & Roeser, 2011).

Το σχολείο δεν μπορεί να υποκαταστήσει την οικογένεια ούτε να λύσει μόνο του όλα τα προβλήματα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως κρίσιμος σταθεροποιητικός θεσμός. Όταν αποτυγχάνει σε αυτόν τον ρόλο, το κενό δεν μένει άδειο — συχνά καλύπτεται από ομάδες συνομηλίκων που προσφέρουν ένταξη με κόστος την παραβατική ταυτότητα. Αυτό το ζήτημα θα αποτελέσει το αντικείμενο του επόμενου άρθρου.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2011). Schools as developmental contexts during adolescence. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 225–241.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Finn, J. D. (1989). Withdrawing from school. Review of Educational Research, 59(2), 117–142.

• Moffitt, T. E. (1993). Adolescence-limited and life-course-persistent antisocial behavior. Psychological Review, 100(4), 674–701.

To άρθρο Σχολείο, σχολική αποτυχία και παραβατικότητα στην Ελλάδα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Για τους λόγους αυτούς προσέχουμε τη διατροφή του, τη μόρφωσή του, γενικότερα ότι συντελεί στην ποιότητα της ζωής του.

Στο κείμενο αυτό θα προσπαθήσουμε να σταθούμε στα βασικά βήματα που ευνοούν την καλή συναισθηματική υγεία των παιδιών και πως οι γονείς θα μπορούσαν να τα βοηθήσουν σε αυτήν την κατεύθυνση.

• Κατανοήστε τις ανάγκες του παιδιού

Τα παιδιά χρειάζονται:
Αγάπη: Το πιο σημαντικό! Ζεστή, προσωπική επαφή και αληθινό ενδιαφέρον.
Αποδοχή: Για το ποιά είναι ως ξεχωριστά άτομα
Ασφάλεια: Να γνωρίζουν ότι θα είστε δίπλα τους, εάν σας χρειαστούν.

• Ενθαρρύνετε την ανεξαρτησία τους

Τα παιδιά χρειάζονται να ξέρουν ότι εμπιστεύεστε τις ικανότητες τους.

Αφήστε τα, για παράδειγμα, να τρώνε και να ντύνονται μόνα τους, χωρίς την δικιά σας βοήθεια, όσο το δυνατόν νωρίτερα θεωρείται ότι είναι ικανά να το κάνουν. Αφήστε να συμμετάσχουν στις καθημερινές δουλειές του σπιτιού. Μην είστε υπερπροστατευτικοί ή πάρα πολύ αυστηροί.

Όλοι μας, παιδιά και ενήλικες, χρειάζεται να κάνουμε λάθη για να μάθουμε. Δώστε στα παιδιά σας την ελευθερία να μεγαλώσουν.

• Δώστε καθοδήγηση

Δώστε στο παιδί σας τις βάσεις για να κάνει υγιείς επιλογές μέσα στον κόσμο της σύγχυσης όπου ζούμε.

Συζητήστε μαζί του τις αξίες και τις πεποιθήσεις σας . Διδάξτε με το παράδειγμα σας… Το παιδί μαθαίνει περισσότερο από αυτά που κάνετε παρά από αυτά που λέτε.

• Θέστε όρια

Τα όρια δίνουν στο παιδί την αίσθηση της ασφάλειας.

Θέστε δίκαια όρια και φροντίστε αυτά να τηρούνται. Χρειάζεται να είστε συνεπής (τηρείται την ίδια στάση κάθε φορά που το όριο παραβιάζεται) και σταθεροί (ένα όριο δεν αλλάζει παρά μόνο όταν αυτό απαιτείται, παραδείγματος χάριν, επειδή το παιδί μεγαλώνει) αλλά ποτέ υπερβολικοί.

• Μοιραστείτε τα προβλήματα της οικογένειας …όχι όμως τα ζητήματα του ζευγαριού!

Να είστε ειλικρινείς σε καταστάσεις όπως:

Θάνατος: Μην κρύβεται την θλίψη και τον πόνο. Μάθετε στο παιδί σας ότι ο θάνατος είναι μέρος της ζωής.

Διαζύγιο: Πείτε στο παιδί σας το «γιατί», διαφορετικά μπορεί να νοιώθει ένοχο για τον χωρισμό σας. Δείξτε του την αγάπη σας .

Χρήματα: Εξηγήστε του τι μπορείτε και τι δεν μπορείτε να αντέξετε οικονομικά και γιατί.

• Γνωρίστε του φίλους των παιδιών σας

Τα παιδιά επηρεάζονται σημαντικά από τους συντρόφους τους στο παιχνίδι και πάντα προσπαθούν να ανταποκριθούν στις προσδοκίες και τα στάνταρ τους. Δεν χρειάζεται να κάνετε ότι «κάνουν και οι άλλοι γονείς».

Τα παιδιά θα σας σεβαστούν, επειδή έχετε τα δικά σας δεδομένα και τις δικές σας αρχές. Μην προσπαθείτε να επιλέξετε τους φίλους του παιδιού σας. Συνήθως αυτό προκαλεί δυσανασχέτηση και αντίδραση.

• Βοηθήστε το παιδί σας να μαθαίνει

Μάθετε για τις εμπειρίες του παιδιού σας στο σχολείο. Ακούστε τι έχει να σας πει. Μιλήστε με δασκάλους, συμβούλους κλπ.
Μην πιέζετε το παιδί σας να επιτύχει. Τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα όταν είναι χαλαρά.
Παραμερίστε τα εμπόδια στην μάθηση. Για παράδειγμα, φροντίστε να αντιμετωπίσετε κάθε πρόβλημα υγείας, όπως όρασης , μαθησιακές δυσκολίες κλπ.

• Μοιραστείτε μαζί του

Μιλήστε στο παιδί σας για τη δουλειά που κάνετε και πως έτσι συνεισφέρετε στο εισόδημα της οικογένειας. Αφιερώστε μέρος από τον ελεύθερο χρόνο σας, σε δραστηριότητες που μπορεί να μοιραστεί όλη η οικογένεια.

Αυτοί είναι 8 τρόποι, ιδέες, προτάσεις για μια καλύτερη συναισθηματική υγεία των παιδιών.

Φυσικά κάθε γονιός, κάθε οικογένεια, τις προσαρμόζει στον δικό της τρόπο ζωής, σύμφωνα με το δικό τους σύστημα αξιών και αντιλήψεων. Γιατί πάνω από όλα, όλες τις ιδέες, τις προτάσεις και τις θεωρίες, είναι η αγάπη, η ευθύνη και τελικά η συνείδηση του καθενός μας, του γονιού χωριστά.

To άρθρο Διδάξτε με το παράδειγμα σας: Το παιδί μαθαίνει περισσότερο από αυτά που κάνετε παρά από αυτά που λέτε… μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.