Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δομείται μέσα από την αλληλεπίδραση γονιδίων και περιβαλλοντικών επιδράσεων. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είμαστε κατασκευάσματα της φύσης αλλά και της ανατροφής μας. Επιγενετικές μελέτες αποδεικνύουν ότι η επίδραση του περιβάλλοντος είναι πολύ καθοριστική καθόσον φτάνει να καθορίσει την έκφραση ή μη ενός γονιδίου.

Όταν γεννιόμαστε, λοιπόν, «κουβαλάμε» κάποια συγκεκριμένα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά (έμφυτα στοιχεία προσωπικότητας) . Στην διαμόρφωση των εν λόγω ιδιοσυγκρασιακών χαρακτηριστικών συμβάλει και η ενδομήτρια περίοδος (π.χ. στρεσογόνα γεγονότα, διατροφή εγκύου κλπ). Για παράδειγμα, υψηλά επίπεδα κορτιζόλης (ορμόνη στρες)  στην μητέρα επηρεάζουν μακροπρόθεσμα την αντίδραση του βρέφους στο στρες, τα επίπεδα της κορτιζόλης του και συνεπώς τον εγκέφαλο του.

Κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας, ο θεραπευόμενος καλείται να διαπραγματευτεί  «τραυματικές» εμπειρίες του που είχαν εγγραφεί στο δεξί εγκεφαλικό ημισφαίριο ή αλλιώς στο βουβό ημισφαίριο (δεν έχει γλώσσα), του οποίου η ανάπτυξη πραγματοποιείται τα δυο πρώτα χρόνια της ζωής μας και υπερτερεί σε σχέση με το αριστερό.

Άλλωστε, ο ιππόκαμπος (εγκεφαλική δομή που συνδέεται με την  έκδηλη/συνειδητή μνήμη) και ο προμετωπιαίος φλοιός δεν είναι επαρκώς ανεπτυγμένα πριν το 3^ο  ή 4^ο έτος, ενώ η αμυγδαλή (εγκεφαλική δομή που συνδέεται με συναισθηματική επεξεργασία και προσαρμογή) ωριμάζει πολύ νωρίτερα.

Το δεξί εγκεφαλικό ημισφαίριο συνδέεται με τον συναισθηματικό ασυνείδητο εαυτό μας. Η μνήμη που έχουμε από αυτή την περίοδο της ζωής μας είναι συναισθηματική. Πρόκειται για ασυνείδητη, άρρητη/άδηλη μνήμη. Μπορεί να μην έχουμε ανάμνηση, λοιπόν, αλλά έχουμε μνήμη.

Πιο συγκεκριμένα, μετά από αλλεπάλληλες διαδράσεις με τη μητέρα (πρωταρχικός δεσμός: μορφή άδηλης μνήμης) και άλλα πρόσωπα φροντίδας, το βρέφος αρχίζει να ενδοβάλει αυτές τις αλληλεπιδράσεις κυρίως με βάση το συναίσθημα που του δημιουργούν και με αυτό τον τρόπο κατασκευάζει εσωτερικά μοντέλα σχέσεων. Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι η μητρική συμπεριφορά προς το νεογνό μπορεί να «προγραμματίσει» συμπεριφορικές και νευροενδοκρινικές απαντήσεις στο στρες στην ενήλικη ζωή.

Τα εν λόγω μοντέλα σχέσεων ασκούν καθοριστική επίδραση στον τρόπο που θα «σχετίζεται» με τους  σημαντικούς άλλους στην μετέπειτα ζωή του αλλά και με τους μελλοντικούς ερωτικούς συντρόφους του. Εάν για παράδειγμα το παιδί βιώσει την απόρριψη στα πλαίσια του οικογενειακού του περιβάλλοντος θα αναζητήσει μια απορριπτική ερωτική ή φιλική σχέση καθώς αυτό του είναι οικείο.

Κάθε άλλη περίπτωση (π.χ. σταθερά δοτικός ερωτικός σύντροφος με συνεπή τρόπο) μπορεί να προκαλεί στο ενηλικιωμένο άτομο ένα ασυνείδητο άγχος γιατί παρόλο που επιθυμεί την σύνδεση, οι εγγραφές του «λένε» ότι οι κοντινές σχέσεις εμπεριέχουν την απόρριψη και την μη σταθερή φροντίδα. Κάπως έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι αν και ως ενήλικας κάποιος μπορεί να θέλει κάποιο σύντροφο, να τον αγαπάει και να τον φροντίζει, αυτός που τελικά τον ελκύει είναι ο σύντροφος που την μία στιγμή τον φροντίζει και την άλλη όχι.

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε μάλιστα, ότι η ποιότητα της πρώιμης σχέσης μητέρας-παιδιού είναι ένας σημαντικός παράγοντας πρόβλεψης του όγκου της αμυγδαλής στην ενήλικη ζωή, η οποία συνδέεται με τον έλεγχο των συναισθημάτων μας.

Οι ανθρώπινες, λοιπόν, σχέσεις σμιλεύουν τον εγκέφαλο μας. Η ψυχική ασθένεια προκαλείται ως αποτέλεσμα προβληματικών συνδέσεων των διαφόρων νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου μας.

Στην ψυχοθεραπεία ο θεραπευόμενος μέσα από τη γλώσσα προσπαθεί να νοηματοδοτήσει τις εμπειρίες του. Μια συνεκτική αφήγηση αντανακλά και δημιουργεί αρμονική εγκεφαλική λειτουργία που προέρχεται από την αποτελεσματική συνεργασία δεξιού (συναισθηματικού) και αριστερού (λογικού) ημισφαιρίου. Ο θεραπευόμενος καλείται να δουλέψει αυτά τα εγκεφαλικά κυκλώματα που δεν δημιουργήθηκαν με επάρκεια ή δυσλειτουργούν.

Τα ευχάριστα νέα, όμως, είναι, ότι αντίστοιχα ευρήματα των νευροεπιστημών υποστηρίζουν πως ο ανθρώπινος διαθέτει πλαστικότητα και εξελίσσεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωή μας καθώς διαμορφώνεται με βάση τις εμπειρίες μας.

Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να επαναδικτυώνει τον εγκέφαλο του σε ολόκληρη τη ζωή του. Επομένως, μπορούμε να ελπίσουμε και να επενδύσουμε στη δημιουργία νέων νευρωνικών δικτύων που  θα υποστηριχθούν από αντίστοιχες επανορθωτικές εμπειρίες (π.χ. θεραπευτική σχέση).

Μια καλή θεραπευτική διαδικασία μπορεί να θεωρηθεί σαν μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ των δεξιών ημισφαιρίων (που συνδέονται με συναίσθημα, ασυνείδητες μνήμες και εσωτερικευμένο μοντέλο δεσμού πρόσδεσης) του θεραπευτή και του θεραπευόμενου. Η θεραπευτική σχέση, λοιπόν, αποτελεί σημαντικό παράγοντα επανορθωτικής εμπειρίας και ίασης για τον θεραπευόμενο.

Ο Freud έλεγε, ότι βασικός στόχος της ψυχοθεραπείας είναι να κάνουμε το ασύνειδο συνειδητό. Η διαδικασία αυτή επαναδόμησης του εγκεφάλου επιτυγχάνεται στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας μέσα από την αλληλεπίδραση της αμυγδαλής και του ιππόκαμπου (διασύνδεση των νευρωνικών κυκλωμάτων της άδηλης με εκείνα της έκδηλης μνήμης).

Το μνημονικό σύστημα της αμυγδαλής που οργανώνει πρώιμες μνήμες εγκατάλειψης κάνει κάποιον για παράδειγμα (κάποιον πιθανόν με οριακή διαταραχή προσωπικότητας), να αντιδρά στην αντίληψη εγκατάλειψης όταν στην πραγματικότητα δεν υφίσταται κάτι τέτοιο.

Η θεραπεία με αυτόν τον άνθρωπο θα ενεργοποιήσει τα φλοϊοιπποκαμπικά κυκλώματα έτσι ώστε να καταφέρει να ελέγξει την αμυγδαλή που σχετίζεται με τον φόβο εγκατάλειψης (πυροδοτούμενο από πρώιμες μνήμες), με σκοπό να αναστείλει ανάρμοστες αντιδράσεις.

Με τον τρόπο αυτό το άτομο υποστηρίζεται, ώστε να κάνει, για παράδειγμα, διαχωρισμό της πραγματικής εγκατάλειψης και των αθώων ενδείξεων, όπως το να αργήσει κάποιος στο ραντεβού για ένα τέταρτο.

—

Βιβλιογραφία

Josselyn S. A. & Frankland P. W. (2012). Infantile amnesia: A neurogenic hypothesis. Learning Memory, 19(9):423-33.

Shore A. N. (2014). The right brain is dominant in psychotherapy. Psychotherapy, 51, 388-397.

Moutsiana C., Johnstone T., Murray L., Fearon P., Cooper P. J., Pliatsikas C., Goodyer I., Halligan S. L. (2015) Insecure attachment during infancy predicts greater amygdala volumes in early adulthood. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 56 ( 5): 540–548

Fish  E.W., et al. (2004) Anxiolytic-like effects of escitalopram, citalopram, and R-citalopram in maternally separated mouse pups. Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics 308(2): 474-80.

Cameron N.M., Champagne F.A., Parent C., Fish E.W., Ozaki-Kuroda K., & Meaney M.J.(2005). The programming of individual differences in defensive responses and reproductive strategies in the rat through variations in maternal care. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 29, 843-865

To άρθρο Τα βιολογικά μονοπάτια της ψυχοθεραπείας: Δόμηση νέων νευρωνικών δικτύων στον ανθρώπινο εγκέφαλο μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Η μουσικοθεραπεία ορίζεται από την Αμερικανική Εταιρεία Μουσικοθεραπείας (ΑΜΤΑ) ως «η κλινική και εμπεριστατωμένη χρήση της μουσικής παρέμβασης με σκοπό την επίτευξη εξατομικευμένων στόχων στα πλαίσια της θεραπευτικής σχέσης, από έναν πιστοποιημένο επαγγελματία, ο οποίος έχει ολοκληρώσει ένα εγκεκριμένο πρόγραμμα μουσικοθεραπείας» (American Music Therapy Association, 2011).

Θα μπορούσε να οριστεί και ως η συγχώνευση της μουσικής και της θεραπείας αναφερόμενη στο συνδυασμό της τέχνης, της επιστήμης και ταυτόχρονα της διαπροσωπικής διαδικασίας. Χαρακτηρίζεται ως τέχνη καθότι ασχολείται με το υποκειμενικό, το προσωπικό, τη δημιουργικότητα και την ομορφιά. Από την άλλη, ο συσχετισμός της με την αντικειμενικότητα, την καθολικότητα, την επανάληψη και την αλήθεια την ορίζει ως επιστήμη και τέλος, η ενσυναίσθηση, η οικειότητα, η επικοινωνία, η αμοιβαιότητα και η αλληλεπίδραση ρόλων την καθιστούν ως μια διαπροσωπική διαδικασία.

Σύμφωνα με το Bruscia (1998) η μουσικοθεραπεία αφορά μια συστηματική διαδικασία θεραπευτικής παρέμβασης στα πλαίσια της οποίας, στόχος του θεραπευτή είναι να προάγει την υγεία του θεραπευόμενου κάνοντας χρήση των μουσικών εμπειριών και της σχέσης που διαμορφώνεται μέσω αυτών, ως ένα δυναμικό εργαλείο αλλαγής.

Μέσω της μουσικοθεραπείας ο ασθενής αλληλεπιδρά με το θεραπευτή του και τη μουσική. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές με τη σειρά τους μπορεί να δημιουργήσουν αλλαγές καθώς εξελίσσεται η επεξεργασία του ρυθμού, της μελωδίας και της αρμονίας αναπτύσσοντας τη θεραπευτική σχέση. Πλήθος ερευνών που σχετίζονται με την αποκατάσταση από τον εθισμό και την κατάχρηση ουσιών σε κέντρα αποκατάστασης,την καθιστούν ως ένα αποτελεσματικό τρόπο ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης καθώς υπέδειξαν ότι οι ασθενείς χαρακτήρισαν την εμπειρία τους πιο ωφέλιμη από άλλες μεθόδους ψυχολογικής-κοινωνικής θεραπείας (Silverman,2008). Η μουσικοθεραπεία εφαρμόζεται σε ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο μέσω των τριών σταδίων α)της εκτίμησης, β)της θεραπείας και γ)της αξιολόγησης.

Στο στάδιο της εκτίμησης ο θεραπευτής παρατηρεί και καταγράφει την εμπειρία του ασθενή και την εμπλοκή του στις μουσικές εμπειρίες  με σκοπό να αναγνωρίσει τις ανάγκες τους, τυχόν δυσχέρειες και προτιμήσεις.

Το στάδιο αυτό αφορά τον καθορισμό των θεραπευτικών στόχων. Στο στάδιο της θεραπείας εφαρμόζονται οι κατάλληλες τεχνικές με σκοπό την αλλαγή και στο στάδιο της αξιολόγησης επιδιώκεται η καταγεγραμμένη αποτίμηση των βελτιώσεων του ασθενούς σε κοινωνικό, συναισθηματικό και επαγγελματικό επίπεδο. Καθότι η μουσικοθεραπεία χρησιμοποιείται συνδυαστικά με άλλες θεραπευτικές τεχνικές συνήθως είναι δύσκολο να αξιολογηθούν τα αποτελέσματα μετά την εφαρμογή της.

Συνεπώς δεν είναι δυνατόν να αξιολογηθούν ξεχωριστά οι βελτιώσεις και επιβάλλεται η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της μουσικοθεραπείας (Heau,2012).  Ο αυτοσχεδιασμός, η αναψυχή, η σύνθεση και η ακρόαση αποτελούν στρατηγικές μέσω των οποίων είναι δυνατή η εφαρμογή της μουσικοθεραπείας στην ψυχοθεραπεία.

Ο αυτοσχεδιασμός αναφέρεται στην αυθόρμητη εκδήλωση συναισθημάτων του ασθενούς με τη δημιουργία ήχων και μουσικής. Η ελευθερία που χαρακτηρίζει τον αυτοσχεδιασμό δίνει την ευκαιρία στον ασθενή να βελτιώσει τις κοινωνικές του δεξιότητες και να αναπτύξει την ικανότητα αντιμετώπισης καταστάσεων με μεγαλύτερη ευελιξία.

Η επαφή του ασθενούς με τη σύνθεση μουσικών κομματιών και τραγουδιών, τα οποία μαρτυρούν εμπειρίες και συναισθήματα, ευνοεί την έκφραση και την επαφή του με τον ίδιο του τον εαυτό αλλά και με την εξέλιξη των διαπροσωπικών του σχέσεων(Rafieyan & Ries, 2007).

Η μουσικοθεραπεία είναι μια διαδεδομένη μέθοδος θεραπευτικής παρέμβασης και η αποτελεσματικότητα της  εξαρτάται από τους στόχους που ο θεραπευτής έχει θέσει αλλά και από τις μεθόδους που θα χρησιμοποιήσει σε συνδυασμό πάντα με άλλες θεραπευτικές τεχνικές.

—

Η Δέσποινα Αντωνίου είναι πτυχιούχος του Πανεπιστημίου Κρήτης (Τμήματος Ψυχολογίας). Έχει ολοκληρώσει ένα πρόγραμμα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου με τίτλο Διάγνωση και Θεραπεία των Ψυχικών Διαταραχών: Εφαρμογή της Νευροεπιστήμης στη Μουσικοθεραπεία  και τη Σωματική Ψυχοθεραπεία.

Αυτή την περίοδο ολοκληρώνει την εκπαίδευση της ως ψυχοθεραπεύτρια στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική  Ψυχοθεραπεία που πραγματοποιείται από το Πανεπιστήμιο Κρήτης (Τμήμα Ιατρικής-Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΓΝΗ).

Είναι εθελόντρια ψυχολόγος στο Νοσοκομείο Ρεθύμνης στο Τμήμα Ψυχιατρικής Κλινικής αλλά και μέλος του Συλλόγου Ψυχολόγων Ρεθύμνου.

Τέλος, γνωρίζει δύο γλώσσες Αγγλικά και Ισπανικά.

—

Βιβλιογραφία

American Music Therapy Association (2011) Questions and Answers,

http://musictherapy.org/faq

Bruscia, K., (1998) Defining Music Therapy, 2η έκδοση Gilsum NH Barcelona Publishing

Hannibal, N., κ.ά., (2012) “Schizophrenia and Personality disorder patient’s adherence to music therapy”, Nordic Journal of Psychiatry, τ. 66, Νο. 6, σελ. 376- 379

Heau, N., (2012) Music Psychotherapy: An Assessment of Research Methods, Senior Honors Theses, Wesleyan University U.S.A

Rafieyan, R., Ries, R., (2007) “A description of the use of Music Therapy in consultation liaison psychiatry” Psychiatry 47, σελ. 47-51

Silverman, M., (2008) “Quantitative Comparison of Cognitive Behavioral Therapy research: a methodological best-practices analysis to guide future investigation for adult psychiatric patients” Journal of Music Therapy, τ. 45, Νο. 4 σελ.457-506

To άρθρο Η <strong>Μουσικοθεραπεία</strong>στα πλαίσια της <strong>Ψυχοθεραπευτικής Διαδικασίας</strong> μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.