Στην ελληνική πραγματικότητα, η σχολική αποτυχία συχνά βιώνεται ως απόρριψη. Έφηβοι που δυσκολεύονται ακαδημαϊκά ή συμπεριφορικά έρχονται αντιμέτωποι με επαναλαμβανόμενα μηνύματα ανεπάρκειας: χαμηλοί βαθμοί, πειθαρχικές ποινές, αρνητικές προσδοκίες. Σύμφωνα με τον Finn (1989), η σταδιακή αποδέσμευση του μαθητή από το σχολείο ξεκινά όταν το παιδί παύει να νιώθει ότι ανήκει. Η αποτυχία δεν γίνεται απλώς εμπειρία· γίνεται ταυτότητα.

Η έννοια της σχολικής αποτυχίας δεν αφορά μόνο τη μάθηση, αλλά και τη σχέση με τον θεσμό. Όταν ο έφηβος δεν μπορεί να αντλήσει αίσθηση αξίας ή προοπτικής μέσα από το σχολείο, αναζητά εναλλακτικά πεδία αναγνώρισης. Έρευνες δείχνουν ότι η χαμηλή σχολική εμπλοκή και η αίσθηση αδικίας ή στιγματισμού συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα παραβατικής συμπεριφοράς (Farrington, 2005).

Στην Ελλάδα, το σχολείο συχνά καλείται να λειτουργήσει σε ένα πλαίσιο περιορισμένων πόρων, αυξημένων απαιτήσεων και ελλιπούς υποστηρικτικού μηχανισμού. Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με σύνθετες ψυχοκοινωνικές δυσκολίες χωρίς επαρκή θεσμική στήριξη, ενώ η πειθαρχία χρησιμοποιείται συχνά ως κύριο εργαλείο διαχείρισης. Όταν η πειθαρχία δεν συνοδεύεται από σχέση και νόημα, γίνεται μηχανισμός αποκλεισμού και όχι οριοθέτησης.

Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι το ζήτημα της πειθαρχίας χωρίς ένταξη. Σύμφωνα με τον Moffitt (1993), η επίμονη αντικοινωνική συμπεριφορά ενισχύεται όταν ο έφηβος παγιώνεται σε ρόλο «προβληματικού» μέσα στους θεσμούς. Όταν το σχολείο αντιμετωπίζει τον μαθητή αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της παραβατικότητας ή της αποτυχίας, ενισχύεται η ταύτιση με αυτόν τον ρόλο. Η συμπεριφορά τότε παύει να είναι αντίδραση και γίνεται αυτοπροσδιορισμός.

Η σχολική αποτυχία συνδέεται επίσης με τη διάρρηξη της μελλοντικής προοπτικής. Έφηβοι που δεν βλέπουν ρεαλιστική συνέχεια — είτε ακαδημαϊκή είτε επαγγελματική — δυσκολεύονται να επενδύσουν στη συμμόρφωση με κανόνες που δεν τους προσφέρουν καμία ανταμοιβή νοήματος. Όπως επισημαίνει ο Agnew (2005), η απουσία θετικών στόχων αυξάνει την πιθανότητα αντικοινωνικής συμπεριφοράς ως εναλλακτικής πηγής αξίας και έντασης.

Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι η βιολογία της εφηβείας είναι κοινή για όλους τους νέους. Η αυξημένη παρορμητικότητα, η ανάγκη για ένταση και η μειωμένη αναστολή αποτελούν αναπτυξιακά χαρακτηριστικά. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά εκδηλώνονται. Όταν το σχολείο λειτουργεί ως χώρος αποτυχίας και αποκλεισμού, η παραβατικότητα γίνεται πιο πιθανή διέξοδος.

Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυστηρότερους κανόνες. Χρειάζεται επανασύνδεση του σχολείου με την έννοια της ένταξης και της λειτουργικής πορείας. Δομημένες δραστηριότητες, αναγνώριση πολλαπλών μορφών ικανότητας και σαφή αλλά δίκαια όρια λειτουργούν προστατευτικά. Έρευνες δείχνουν ότι σχολικά περιβάλλοντα που ενισχύουν τη σχέση και τη συμμετοχή μειώνουν σημαντικά την παραβατική συμπεριφορά (Eccles & Roeser, 2011).

Το σχολείο δεν μπορεί να υποκαταστήσει την οικογένεια ούτε να λύσει μόνο του όλα τα προβλήματα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως κρίσιμος σταθεροποιητικός θεσμός. Όταν αποτυγχάνει σε αυτόν τον ρόλο, το κενό δεν μένει άδειο — συχνά καλύπτεται από ομάδες συνομηλίκων που προσφέρουν ένταξη με κόστος την παραβατική ταυτότητα. Αυτό το ζήτημα θα αποτελέσει το αντικείμενο του επόμενου άρθρου.

Βιβλιογραφία

• Agnew, R. (2005). Juvenile Delinquency: Causes and Control. Oxford University Press.
• Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2011). Schools as developmental contexts during adolescence. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 225–241.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• Finn, J. D. (1989). Withdrawing from school. Review of Educational Research, 59(2), 117–142.

• Moffitt, T. E. (1993). Adolescence-limited and life-course-persistent antisocial behavior. Psychological Review, 100(4), 674–701.

To άρθρο Σχολείο, σχολική αποτυχία και παραβατικότητα στην Ελλάδα μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Ξεκινώντας την προσέγγιση του φαινομένου της ενδοσχολικής βίας, ας  προσπαθήσουμε να δούμε πρώτα τι είναι, πως ορίζεται, τι περιλαμβάνει η έννοια αυτή:

Δεδομένου ότι είναι μια σχετικά καινούργια έννοια, που μας απασχολεί όλο και περισσότερο, όλο και πιο συχνά, καλό θα ήταν να μπορούμε να την ορίσουμε με μια σχετική σαφήνεια. Είναι όμως κάτι τέτοιο δυνατό; Φοβάμαι ότι σαν κοινωνία, συνήθως με μια τάση υπερβολής, τείνουμε να ορίσουμε ως bulling και το παραμικρό επεισόδιο μέσα σε κάθε σχολείο…

Έτσι όμως τα πράγματα μπερδεύονται περισσότερο!

Ας κρατήσουμε τρεις λέξεις κατά νου: εσκεμμένη, απρόκλητη, επαναλαμβανόμενη.

Τα επίθετα αυτά περιγράφουν ένα ικανοποιητικό πλαίσιο για μια τέτοια πράξη.

Δεν αρκεί να γίνει κάτι μια φορά (όλα τα παιδιά τσακώνονται, δεν πειράζει), δεν αρκεί όταν υπάρχει κάποιος λόγος (όλα τα παιδιά μαλώνουν, διαφωνούν, δεν πειράζει), δεν αρκεί όταν κάτι γίνει κατά λάθος (όλα τα παιδιά κάνουν λάθη, δεν πειράζει). Είναι όμως ανησυχητικό όταν μια πράξη, μια συμπεριφορά εκδηλώνεται συστηματικά, εσκεμμένα και επαναλαμβανόμενα, δηλαδή με σχέδιο και στόχο και ένα σκοπό! Αυτό είναι βίαιο….

Προσπαθώντας να αιτιολογήσουμε το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας, νομίζω πας είναι απαραίτητο να σταθούμε στα σημεία των καιρών. Βία παντού! Βία στην τηλεόραση, βία στα παιχνίδια, βία στην κοινωνία (πολιτική, οικονομική, ρατσιστική κ.α.), βία ανάμεσα στα κράτη και τους λαούς… Μην απορούμε με τα παιδιά, τα παιδιά αντιγράφουν τους μεγάλους, τα παιδιά αναπαράγουν αυτό που βιώνουν γύρω τους και γύρω τους συχνά αντί για ειρήνη και ευτυχία αντιμετωπίζουν βία αι δυστυχία. Δυστυχώς… Βία ανταγωνισμός, έλλειψη δικαιοσύνης, γενικότερα αυτό που θα λέγαμε αντικοινωνικές συμπεριφορές: ας μην απορούμε με τα παιδιά.

Κατά συνέπεια, αν υπάρχει κάτι που μπορούμε να κάνουμε για να τα βοηθήσουμε είναι να διαφοροποιηθούμε εμείς ως ενήλικες. Να αλλάξουμε πρώτα εμείς, πρώτα σε ενδοοικογενειακό και έπειτα σε ενδοσχολικό επίπεδο τις συμπεριφορές και τις συνήθειές μας, τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε πρόσωπα και καταστάσεις. Να μάθουμε να συζητάμε αντί να καβγαδίζουμε, να συνεργαζόμαστε και όχι να ανταγωνιζόμαστε, να βοηθάμε και να στεκόμαστε αλληλέγγυα στους συνανθρώπους μας, να προσφέρουμε αντί να προσπερνάμε… Φανταστείτε μια οικογένεια, ένα σχολείο, μια γειτονιά, μια κοινότητα με τέτοια (ως επί των πλείστων) χαρακτηριστικά… Σας έρχονται στο νου φωνές και φασαρίες ή χαμόγελα και ωραίες στιγμές;

______________________________________________________________________________

Ο Γιάννης Ξηντάρας είναι Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος, τ.συνεργ. στο Νοσοκομείο Παίδων “Αγία Σοφία”, μέλος της Ελληνικής Εταιρίας Εφηβικής Ιατρικής και του Ευρωπαϊκού Συλλόγου Ψυχοθεραπείας. Απόφοιτος Ε.Κ.Π.Α, επιστημονικός υπεύθυνος στο Κέντρο Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης “Επαφή”.

To άρθρο Το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας στις μέρες μας μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.