Οι θεσμοί — σχολείο, κοινωνικές υπηρεσίες, δικαστικό σύστημα — δεν λειτουργούν μόνο ρυθμιστικά. Λειτουργούν και νοηματοδοτικά. Στέλνουν μηνύματα στον έφηβο για το ποιος είναι, τι αναμένεται από αυτόν και αν υπάρχει δυνατότητα επιστροφής σε μια λειτουργική πορεία. Όταν η θεσμική απάντηση περιορίζεται αποκλειστικά στην τιμωρία, ο κίνδυνος δεν είναι απλώς η αποτυχία πρόληψης, αλλά η παγίωση της παραβατικής ταυτότητας.

Η έρευνα δείχνει ότι η πρώιμη επαφή ανηλίκων με αυστηρά ποινικά πλαίσια αυξάνει την πιθανότητα επαναλαμβανόμενης παραβατικής συμπεριφοράς, ιδιαίτερα όταν απουσιάζουν αποκαταστατικοί μηχανισμοί (McAra & McVie, 2007). Ο έφηβος μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από τον ρόλο του «παραβάτη», ενώ το σύστημα επιβεβαιώνει αυτή την ταυτότητα αντί να τη διαρρήξει.

Στην ελληνική πραγματικότητα, οι θεσμοί συχνά λειτουργούν με λογική διαχείρισης περιστατικού και όχι πορείας. Αντιμετωπίζεται το γεγονός, όχι το αναπτυξιακό πλαίσιο. Όμως η παραβατική συμπεριφορά στην εφηβεία δεν είναι στατικό φαινόμενο· είναι μέρος μιας εξελισσόμενης ταυτότητας. Όταν η παρέμβαση δεν λαμβάνει υπόψη αυτή τη δυναμική, χάνει την προληπτική της αξία.

Κεντρικό ζήτημα είναι η διάκριση μεταξύ ορίου και στίγματος. Τα όρια είναι απαραίτητα: ο έφηβος χρειάζεται να βιώσει ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες. Όμως, όταν το όριο μετατρέπεται σε ετικέτα, η συνέπεια παύει να λειτουργεί παιδαγωγικά. Σύμφωνα με τη θεωρία της επισήμανσης (labeling theory), η κοινωνική ετικετοποίηση ενισχύει την πιθανότητα το άτομο να ενσωματώσει την αποκλίνουσα ταυτότητα (Becker, 1963).

Αντίθετα, θεσμικές παρεμβάσεις που συνδυάζουν σαφή όρια με δυνατότητα αποκατάστασης εμφανίζουν καλύτερα αποτελέσματα. Προγράμματα αποκαταστατικής δικαιοσύνης, οικογενειακής υποστήριξης και δομημένης ένταξης σε εκπαιδευτικά ή κοινωνικά πλαίσια μειώνουν τα ποσοστά υποτροπής και ενισχύουν την αίσθηση ευθύνης χωρίς στιγματισμό (Bazemore & Umbreit, 2001).

Στην Ελλάδα, ωστόσο, τέτοιες πρακτικές εφαρμόζονται αποσπασματικά. Η έλλειψη διασύνδεσης μεταξύ σχολείου, κοινωνικών υπηρεσιών και δικαστικού συστήματος δημιουργεί κενά, μέσα στα οποία ο έφηβος «χάνεται». Όταν δεν υπάρχει συντονισμός, η παρέμβαση γίνεται κατακερματισμένη και αναποτελεσματική.

Ιδιαίτερα κρίσιμος είναι ο ρόλος της πρώιμης παρέμβασης. Όσο νωρίτερα εντοπίζονται σημάδια αποσύνδεσης — σχολική αποτυχία, απομόνωση, επαναλαμβανόμενη σύγκρουση — τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα αναστροφής της πορείας. Η καθυστέρηση μεταφέρει το πρόβλημα από το πεδίο της πρόληψης στο πεδίο της διαχείρισης κρίσης, με σαφώς μικρότερες πιθανότητες επιτυχίας (Farrington, 2005).

Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι θεσμοί θα είναι «αυστηροί» ή «επιεικείς». Είναι αν θα είναι αναπτυξιακά ευφυείς. Η εφηβεία είναι περίοδος αυξημένης πλαστικότητας. Οι θεσμοί μπορούν είτε να λειτουργήσουν ως σταθεροποιητικοί άξονες είτε να επιταχύνουν την εκτροπή.

Η αποτελεσματική θεσμική παρέμβαση δεν εξαλείφει απλώς τη συμπεριφορά. Δημιουργεί τις συνθήκες ώστε ο έφηβος να μπορεί να επανασυνδεθεί με ρόλους, αξίες και πλαίσια που δίνουν νόημα πέρα από την παραβατικότητα. Χωρίς αυτή τη δυνατότητα, καμία ποινή δεν λειτουργεί προληπτικά.

Στο επόμενο άρθρο θα εξεταστεί τι πραγματικά βοηθά σε επίπεδο πρόληψης και αποκατάστασης πριν η παραβατική συμπεριφορά παγιωθεί σε ταυτότητα — και τι, παρά τις καλές προθέσεις, συχνά αποτυγχάνει.

Βιβλιογραφία

• Bazemore, G., & Umbreit, M. (2001). A comparison of four restorative conferencing models. Juvenile Justice Bulletin.
• Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. Free Press.
• Farrington, D. P. (2005). Childhood origins of antisocial behavior. Clinical Psychology & Psychotherapy, 12(3), 177–190.
• McAra, L., & McVie, S. (2007). Youth justice? The impact of system contact on patterns of desistance. European Journal of Criminology, 4(3), 315–345.

To άρθρο Θεσμοί, Δικαιοσύνη και πρόληψη: τι βοηθά και τι παγιώνει την παραβατικότητα ανηλίκων μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.