Πάμε να δούμε, λοιπόν, τη δύναμη της ανθρώπινης αγκαλιάς; Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε κατάσταση συναισθηματικής διέγερσης και έντονου στρες ενεργοποιείται ο άξονας του στρες (Υποθάλαμος-Υπόφυση-Επινεφρίδια). Η διέγερση του άξονα αυτού προκαλεί την έκκριση κορτιζόλης (ορμόνη του στρες) στον οργανισμό που έχει μακροπρόθεσμες αρνητικές επιδράσεις στην ανατομία του ανθρώπινου εγκεφάλου ενώ παράλληλα όταν το στρες είναι μακροχρόνιο εισάγει τον οργανισμό σε μια κατάσταση χρόνιας φλεγμονής.

Και κάπου εδώ έρχεται η ερώτηση «Μπορείς να με αγκαλιάσεις;» για τους ανθρώπους που έχουν μάθει να έρχονται σε επαφή με αυτή την ανάγκη τους, να την εκφράζουν και να την ικανοποιούν.

Όταν αγκαλιαζόμαστε παράγεται ωκυτοκύνη, ή αλλίως η «ορμόνη της αγάπης». Η ωκυτοκίνη ρυθµίζει τον άξονα υποθαλάµου- υποφύσεως-µυελοεπινεφριδίων. Πρόκειται για την ορμόνη που είναι αγχολυτική και μας επιτρέπει να χαλαρώσουμε (μειώνοντας τα επίπεδα της κορτιζόλης) και να συνδεθούμε συναισθηματικά με τους άλλους. Μια τρυφερή αγκαλιά έχει τη δύναμη να ενεργοποιήσει την έκκριση της ωκυτοκίνης μεταξύ συντρόφων ή αδελφιών. Πρόκειται επίσης για την ορμόνη που συνδέει την μητέρα και το μωρό. Με άλλα λόγια, είναι διαπιστωμένο ότι η εν λόγω ορμόνη είναι αυτή που κυριαρχεί κατά τις εκδηλώσεις της αγάπης, ακόμη και στα χάδια μεταξύ των κατοικιδίων και των ιδιοκτητών τους!

Οι νευροεπιστήμονες υποστηρίζουν ότι η εμπειρία της αγκαλιάς διαμορφώνει τα νευρωνικά μας δίκτυα από την βρεφική μας ηλικία. Όλα δείχνουν, λοιπόν, ότι οι ανθρώπινες σχέσεις μπορούν να σμιλέψουν τον εγκέφαλο μας. Το γεγονός αυτό συμφωνεί με μελέτες επιγενετικής που καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το περιβάλλον και οι επιλογές μας μπορούν να αλλάξουν ακόμα και την έκφραση γονιδίων.

Άρα εδώ κάπου αναρωτιόμαστε τελικά “είμαι η εμπειρία μου”; Και αν μπορώ να διαμορφώσω μέσα από την εμπειρία μου αντίστοιχα νευρωνικά δίκτυα τότε γιατί να μην επιλέξω τελικά τι είδους εμπειρίες θέλω να έχω; Νομίζω ότι κάπου εδώ βρίσκεται η δύναμη της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου. Θα μπορούσε κάποιος να αρχίσει να σκέφτεται πώς θα ήταν να γίνει αυτό που θα επιλέξει εκείνος να γίνει και όχι αυτό που «προγραμματίστηκε» να γίνει μέσα από αντίστοιχες πιο οικείες πρώιμες εμπειρίες που έγιναν ασυνείδητες εγγραφές που εσωτερίκευσε.

Και αν οι πρώιμες εμπειρίες μας δεν μας επέτρεψαν να μάθουμε την αγκαλιά τότε πώς θα ήταν αν επιλέγαμε να το κάνουμε αλλιώς; Είναι στο χέρι μας να επαναδικτυώσουμε τον εγκέφαλο μας με τον τρόπο που το επιθυμούμε! Και επιστρέφοντας στην αγκαλιά αναρωτηθείτε πόσες φορές έχετε θυμώσει με κάποιον άλλον αλλά κατά βάθος αν και δεν το εκφράζετε το μόνο που θα είχατε ανάγκη εκείνη την στιγμή είναι απλά την αγκαλιά του.

Γιατί απλά ο άνθρωπος χρειάζεται και συναισθηματική τροφή (αγάπη και αποδοχή) για να επιβιώσει. Λοιπόν; Θα μου δώσεις μια αγκαλιά τώρα να παράγουμε λίγη ωκυτοκίνη; Τι λές;

To άρθρο H θεραπευτική επίδραση της αγκαλιάς στον ανθρώπινο εγκέφαλο μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δομείται μέσα από την αλληλεπίδραση γονιδίων και περιβαλλοντικών επιδράσεων. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είμαστε κατασκευάσματα της φύσης αλλά και της ανατροφής μας. Επιγενετικές μελέτες αποδεικνύουν ότι η επίδραση του περιβάλλοντος είναι πολύ καθοριστική καθόσον φτάνει να καθορίσει την έκφραση ή μη ενός γονιδίου.

Όταν γεννιόμαστε, λοιπόν, «κουβαλάμε» κάποια συγκεκριμένα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά (έμφυτα στοιχεία προσωπικότητας) . Στην διαμόρφωση των εν λόγω ιδιοσυγκρασιακών χαρακτηριστικών συμβάλει και η ενδομήτρια περίοδος (π.χ. στρεσογόνα γεγονότα, διατροφή εγκύου κλπ). Για παράδειγμα, υψηλά επίπεδα κορτιζόλης (ορμόνη στρες)  στην μητέρα επηρεάζουν μακροπρόθεσμα την αντίδραση του βρέφους στο στρες, τα επίπεδα της κορτιζόλης του και συνεπώς τον εγκέφαλο του.

Κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας, ο θεραπευόμενος καλείται να διαπραγματευτεί  «τραυματικές» εμπειρίες του που είχαν εγγραφεί στο δεξί εγκεφαλικό ημισφαίριο ή αλλιώς στο βουβό ημισφαίριο (δεν έχει γλώσσα), του οποίου η ανάπτυξη πραγματοποιείται τα δυο πρώτα χρόνια της ζωής μας και υπερτερεί σε σχέση με το αριστερό.

Άλλωστε, ο ιππόκαμπος (εγκεφαλική δομή που συνδέεται με την  έκδηλη/συνειδητή μνήμη) και ο προμετωπιαίος φλοιός δεν είναι επαρκώς ανεπτυγμένα πριν το 3^ο  ή 4^ο έτος, ενώ η αμυγδαλή (εγκεφαλική δομή που συνδέεται με συναισθηματική επεξεργασία και προσαρμογή) ωριμάζει πολύ νωρίτερα.

Το δεξί εγκεφαλικό ημισφαίριο συνδέεται με τον συναισθηματικό ασυνείδητο εαυτό μας. Η μνήμη που έχουμε από αυτή την περίοδο της ζωής μας είναι συναισθηματική. Πρόκειται για ασυνείδητη, άρρητη/άδηλη μνήμη. Μπορεί να μην έχουμε ανάμνηση, λοιπόν, αλλά έχουμε μνήμη.

Πιο συγκεκριμένα, μετά από αλλεπάλληλες διαδράσεις με τη μητέρα (πρωταρχικός δεσμός: μορφή άδηλης μνήμης) και άλλα πρόσωπα φροντίδας, το βρέφος αρχίζει να ενδοβάλει αυτές τις αλληλεπιδράσεις κυρίως με βάση το συναίσθημα που του δημιουργούν και με αυτό τον τρόπο κατασκευάζει εσωτερικά μοντέλα σχέσεων. Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι η μητρική συμπεριφορά προς το νεογνό μπορεί να «προγραμματίσει» συμπεριφορικές και νευροενδοκρινικές απαντήσεις στο στρες στην ενήλικη ζωή.

Τα εν λόγω μοντέλα σχέσεων ασκούν καθοριστική επίδραση στον τρόπο που θα «σχετίζεται» με τους  σημαντικούς άλλους στην μετέπειτα ζωή του αλλά και με τους μελλοντικούς ερωτικούς συντρόφους του. Εάν για παράδειγμα το παιδί βιώσει την απόρριψη στα πλαίσια του οικογενειακού του περιβάλλοντος θα αναζητήσει μια απορριπτική ερωτική ή φιλική σχέση καθώς αυτό του είναι οικείο.

Κάθε άλλη περίπτωση (π.χ. σταθερά δοτικός ερωτικός σύντροφος με συνεπή τρόπο) μπορεί να προκαλεί στο ενηλικιωμένο άτομο ένα ασυνείδητο άγχος γιατί παρόλο που επιθυμεί την σύνδεση, οι εγγραφές του «λένε» ότι οι κοντινές σχέσεις εμπεριέχουν την απόρριψη και την μη σταθερή φροντίδα. Κάπως έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι αν και ως ενήλικας κάποιος μπορεί να θέλει κάποιο σύντροφο, να τον αγαπάει και να τον φροντίζει, αυτός που τελικά τον ελκύει είναι ο σύντροφος που την μία στιγμή τον φροντίζει και την άλλη όχι.

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε μάλιστα, ότι η ποιότητα της πρώιμης σχέσης μητέρας-παιδιού είναι ένας σημαντικός παράγοντας πρόβλεψης του όγκου της αμυγδαλής στην ενήλικη ζωή, η οποία συνδέεται με τον έλεγχο των συναισθημάτων μας.

Οι ανθρώπινες, λοιπόν, σχέσεις σμιλεύουν τον εγκέφαλο μας. Η ψυχική ασθένεια προκαλείται ως αποτέλεσμα προβληματικών συνδέσεων των διαφόρων νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου μας.

Στην ψυχοθεραπεία ο θεραπευόμενος μέσα από τη γλώσσα προσπαθεί να νοηματοδοτήσει τις εμπειρίες του. Μια συνεκτική αφήγηση αντανακλά και δημιουργεί αρμονική εγκεφαλική λειτουργία που προέρχεται από την αποτελεσματική συνεργασία δεξιού (συναισθηματικού) και αριστερού (λογικού) ημισφαιρίου. Ο θεραπευόμενος καλείται να δουλέψει αυτά τα εγκεφαλικά κυκλώματα που δεν δημιουργήθηκαν με επάρκεια ή δυσλειτουργούν.

Τα ευχάριστα νέα, όμως, είναι, ότι αντίστοιχα ευρήματα των νευροεπιστημών υποστηρίζουν πως ο ανθρώπινος διαθέτει πλαστικότητα και εξελίσσεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωή μας καθώς διαμορφώνεται με βάση τις εμπειρίες μας.

Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να επαναδικτυώνει τον εγκέφαλο του σε ολόκληρη τη ζωή του. Επομένως, μπορούμε να ελπίσουμε και να επενδύσουμε στη δημιουργία νέων νευρωνικών δικτύων που  θα υποστηριχθούν από αντίστοιχες επανορθωτικές εμπειρίες (π.χ. θεραπευτική σχέση).

Μια καλή θεραπευτική διαδικασία μπορεί να θεωρηθεί σαν μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ των δεξιών ημισφαιρίων (που συνδέονται με συναίσθημα, ασυνείδητες μνήμες και εσωτερικευμένο μοντέλο δεσμού πρόσδεσης) του θεραπευτή και του θεραπευόμενου. Η θεραπευτική σχέση, λοιπόν, αποτελεί σημαντικό παράγοντα επανορθωτικής εμπειρίας και ίασης για τον θεραπευόμενο.

Ο Freud έλεγε, ότι βασικός στόχος της ψυχοθεραπείας είναι να κάνουμε το ασύνειδο συνειδητό. Η διαδικασία αυτή επαναδόμησης του εγκεφάλου επιτυγχάνεται στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας μέσα από την αλληλεπίδραση της αμυγδαλής και του ιππόκαμπου (διασύνδεση των νευρωνικών κυκλωμάτων της άδηλης με εκείνα της έκδηλης μνήμης).

Το μνημονικό σύστημα της αμυγδαλής που οργανώνει πρώιμες μνήμες εγκατάλειψης κάνει κάποιον για παράδειγμα (κάποιον πιθανόν με οριακή διαταραχή προσωπικότητας), να αντιδρά στην αντίληψη εγκατάλειψης όταν στην πραγματικότητα δεν υφίσταται κάτι τέτοιο.

Η θεραπεία με αυτόν τον άνθρωπο θα ενεργοποιήσει τα φλοϊοιπποκαμπικά κυκλώματα έτσι ώστε να καταφέρει να ελέγξει την αμυγδαλή που σχετίζεται με τον φόβο εγκατάλειψης (πυροδοτούμενο από πρώιμες μνήμες), με σκοπό να αναστείλει ανάρμοστες αντιδράσεις.

Με τον τρόπο αυτό το άτομο υποστηρίζεται, ώστε να κάνει, για παράδειγμα, διαχωρισμό της πραγματικής εγκατάλειψης και των αθώων ενδείξεων, όπως το να αργήσει κάποιος στο ραντεβού για ένα τέταρτο.

—

Βιβλιογραφία

Josselyn S. A. & Frankland P. W. (2012). Infantile amnesia: A neurogenic hypothesis. Learning Memory, 19(9):423-33.

Shore A. N. (2014). The right brain is dominant in psychotherapy. Psychotherapy, 51, 388-397.

Moutsiana C., Johnstone T., Murray L., Fearon P., Cooper P. J., Pliatsikas C., Goodyer I., Halligan S. L. (2015) Insecure attachment during infancy predicts greater amygdala volumes in early adulthood. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 56 ( 5): 540–548

Fish  E.W., et al. (2004) Anxiolytic-like effects of escitalopram, citalopram, and R-citalopram in maternally separated mouse pups. Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics 308(2): 474-80.

Cameron N.M., Champagne F.A., Parent C., Fish E.W., Ozaki-Kuroda K., & Meaney M.J.(2005). The programming of individual differences in defensive responses and reproductive strategies in the rat through variations in maternal care. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 29, 843-865

To άρθρο Τα βιολογικά μονοπάτια της ψυχοθεραπείας: Δόμηση νέων νευρωνικών δικτύων στον ανθρώπινο εγκέφαλο μπορείτε να το βρείτε ολόκλληρο στο myPsychology.